Үлгэрийн цаг: Гадаадууд Монголын ядуурлыг бууруулсан нь

Эрт урьд цагт Монголчууд ядуу байжээ. Тэгсэн чинь америк, япон, герман, солонгосууд, бас Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банк, Олон улсын валютын сангийн "ядуурлыг бууруулдаг мэргэжилтнүүд" ирээд ядуурлыг бууруулах төсөл нилээд хэдийг хэрэгжүүлэв. Тэдний хүчинд Монголд ядуу хүнгүй болж, амар сайхандаа жаргажээ.

Ямаршуу үлгэр байна?

Зав муутай уншигч миний бичлэгийг бүгдийг нь уншаад яахав. Миний хэлэх гэсэн гол санаа бол "Ядуурлыг бууруулах төслүүд ядуурлыг бууруулж чадахгүй" гэдгийг одоо бараг ойлгоо биз. Харин Эрдэнэболор яагаад ингэж хэлэх болов гэж сонирхож байвал тухлан саатна уу.

Ядуурлыг бууруулах төсөл, хөтөлбөрүүдийн тухай би янз бүрийн статистик бичихээ больё. Гадаад хэргийн болон Сангийн яамны ажлыг би хийгээд яахав. Харин энэ талаар өөрийн мэддэг, боддог зарим зүйлүүдээ хуваалцъя гэж бодлоо. Нэг жишээнээс эхлэе л дээ. Би Германд энэ сэдвээр нэг семинарт нилээд олон орны залуустай хамт оролцсон юм. Германчууд мэдээж эхлээд өөрсдийнхөө хийдэг ажлын тухай, ялангуяа засгийн газрын хөрөнгөөр ядуурлыг бууруулдаг GTZ байгууллагынхаа тухай л яриад л эхэлнэ биз дээ. За тэгээд германчууд янз бүрийн л юм яриад байна. Харин оролцогч бидний хувьд жинхэнэ семинар орой нь эхэлсэн юм. Ганц хоёр шил пиво уугаад, бүжиглэх нэг нь бүжиглээд, ярилцах дуртай нь нэг буланд бөөгнөрөөд. Гайхалтай нь GTZ манай оронд ингэж тус болсон, манай орныг ингэж хөгжүүлсэн гэж хэлэх хүн нэг ч гарсангүй. Бүгдээрээ л шүүмжилж байна. Африкийн нэг оюутан хэлж байна. Өөрөө GTZ-д ажиллаж байсан, сард сайндаа л 500 доллар авдаг байсан, гэтэл германчууд 5000 долларын цалин аваад, дээр нь баахан нэмэгдэл, тэр дундаа гэрийн үйлчлэгчийн цалинд өгөх мөнгийг хүртэл нэмэгдэл болгож авч байсныг хуучлав. Бас нэг азербайжан нөхөр урьд нь GTZ-д ажиллаж байж. Англи, герман хэлтэй, уул уурхайн чиглэлээр магистр зэрэгтэй тэр найз маань 300 долларын цалин аваад эхэндээ баярлаад яваад байж. Гэтэл яваандаа өөрөөс нь боловсрол нимгэн герман залуу шинээр ажилд ормогцоо 3000 доллар авахад дургүй нь хүрээд цалингаа нэмүүлэхийг шаарджээ. Нөгөөдүүл нь мэдээж эелдгээр татгалзаж. Ингээд мань эр хувийн компани барааджээ.

Дээрхи жишээнүүд Монголд яг адил давтагдаж байгаа. Би өөрөө олон улсын байгууллагад ажиллаж үзээгүй. Гэхдээ ихэнхи ажиллагсад нь 300-500 долларын цалин авдаг, төслийн зохицуулагч нар нь л 1000 хавьцаа авдгийг мэднэ. 300-500 долларын цалин бол өнөөдөр Монголд тийм өндөрт тооцогдохгүй. Тэгсэн мөртлөө тэдний ажилд хүн авах шалгуур нь маш өндөр. Тэр шалгуурт нь нийцсэн хүн цалинг нь голмоор. Гэхдээ энд би нэг тайлбар хэлэх хэрэгтэй байх. Учир нь миний цалин 300 доллар ч хүрэхгүй. Гэхдээ миний хувьд ядуурлыг бууруулах төсөл дээр 500 долларын цалинтай ажилласнаас одоогийн ажлаа хийгээд, хажуугаар нь бас бус орлого (шударгаар шүү!) олоод явах нь хавьгүй ашигтай байдаг. Харин гадны төсөлд ажиллавал цалингаас гадуур орлого олох зав зай, боломж муутай.

Ядуурлыг бууруулна гэдэг тийм амархан ажил ерөөсөө биш. Ийм ажилд өндөр боловсролтой, чадвартай мэргэжилтнүүдийг сонгож ажиллуулах ёстой. Гэтэл харамсалтай нь бодит байдалд ийм байж чадахгүй байна. Өнөөдөр Монголд сайн мэргэжилтэн сард 1000-2000 доллараар үнэлэгдэж байгаа. Гэтэл манайд ажиллаж буй гадаадууд энэ байдлыг ойлгодоггүй, ойлгохыг хүсдэггүй. Тэд статистикт л итгэдэг. Статистикийн эмхэтгэл дээр Монголын дундаж цалин 200,000 төгрөг гээд байж байгаа учир тэд төслийн мэргэжилтэнд 1000 долларын цалин өгдөггүй. Ингээд гараа нь буруу эхэлж байгаа юм. Төслийн явцад нарийн мэргэжлийн хүмүүсийг сургагч багш, зөвлөхүүдийг бас цагаар буюу өдрөөр авч ажиллуулна. Өдрийн цалин нь 38,500 төгрөг билүү дээ. Энэ цалин бас л үнэхээр сайн мэргэжилтэнд бол гологдоно шүү дээ. Тэгэхээр ихэвчлэн 2-р зэргийн мэргэжилтнүүд тэр ажлыг хийж таарна.

Ядуурлыг бууруулах төсөл, хөтөлбөрүүдийн төсвийн 80 орчим хувийг тэнд ажиллаж буй гадныхан өөрсөддөө зарцуулдаг гэсэн тооцоо байдаг. Эд нарын цалин сард дор хаяж 5000 доллар, тэгээд л дээшээгээ бол хязгааргүй. Гадаад зөвлөхийн өдрийн цалин 1000 доллараас доош бараг л байхгүй байх боловуу. Тэгээд тэд бизнес классаар нисч, Чингис, Баянголд байрлана. За яахав, өндөр цалин авч болно, гэтэл ажлаа хийж чадаж байна уу гэдэг асуудал хамгийн гол нь. Үүнийг хэмжих гол үзүүлэлт бол үр дүн. Европын холбооны ТАСИС-аас нэг төсөл Монголд "Газар тариалан, мал аж ахуй хослуулан хөгжүүлэх" гэж нэг төсөл хэрэгжүүлсэн юм. 3 жилийн турш хэрэгжсэн, нилээд хэдэн сая евро цохисон төсөл. Харамсалтай нь өнөөдөр барин тавин хэлчих үр дүн үлдсэнгүй. Төслийн удирдагч нь сүүлд GTZ-д ажиллаж байгаад нэг мэдэхэд алга болсон. Авгай хүүхний асуудлаас болж хөөгдсөн сураг дуулдсан. Тэр нөхөртэй би уулзаж байсан, их л завгүй царайлсан, томрох гээд ядчихсан өвгөн байна билээ. Хийж чаддаг гол ажил нь төслийн тайлан бичих. Даварсан зөнөг чинь үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлалын мэргэжилтэй нэг австри хүүхнийг Монголд хөдөө аж ахуйн зөвлөхөөр урьж ажиллуулж байсан юмдаг. Намайг ингэж бичлээ гээд энэ төсөл дээр ажиллаж байсан хүмүүс уншвал зөвөөр ойлгоорой, зөвхөн миний л бодол шүү.

Сүүний салбарыг сэргээн сайжруулах НҮБ-ын төслийн удирдагч бас нэг англи юмуу америк ч юмуу өвгөнтэй имэйлээр харьцаж байсан. Сүүний зах зээлийн судалгаагаа хийсэн бол тайланг нь өгөөч гэж гуйсан юм. Төслийнх нь ажлын төлөвлөгөөнд тусгагдсан байсан учраас гуйсан хэрэг л дээ. Гэтэл надад өгөх биш харин өөдөөс нэхдэг байгаа. Та зах зээлийн судалгаа хийвэл бидэнд өгчихөөрэй гэж авдаг юм байна. Сүүлд тэр өвгөний зах зээлийн судалгааны тайланг сонин дээрээс үзсэн. Статистикийн эмхэтгэлээс хэдэн тоо авчихсан, тэгээд зайлуул бичих юмаа олж ядахдаа Азийн хэдэн орнуудын сүүний хэрэглээний статистикийг бас тавьчихаж. Хятадууд бага сүү ууж байна, монголчууд Хятад руу сүү экспортлох хэрэгтэй гэж "тасархай" зөвлөгөө нэгийг өгчээ. Өвөө, 10000 долларын цалин авах гоё байдаг уу?

Байдал иймэрхүү л байна. Гэхдээ болоогүй, би ядуурлыг бууруулах ажлын бас нэг том дутагдлыг онцгойлон хэлье. Арга барил нь болж өгдөггүй. Зах зээлийн нийгэм хөгжсөн аль улсад иргэдийнх нь амьжиргаа дээшилсэн явцыг харж байгаад би хувьдаа нэг л дүгнэлт хийлээ. Цөөн тооны ядуучууд нөгөө „Америк мөрөөдөл“ гэдэг шиг хувийн бизнес хийж баяжсан юм байна. Харин ихэнхи ядуучууд ажил хийгээд, тэр ажлынх нь цалин аажмаар нэмэгдсээр байгаад амьжиргаа нь дээшилсэн байх юм.

Тэгэхээр ядуурлыг бууруулахын тулд 1-т ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, 2-т үнэхээр бизнес эрхлэх чадвартай, сонирхолтой ядуучуудад бизнес эрхлэхэд нь туслах ёстой. Мөн үүнээс гадна 3-т хөдөлмөрийн чадваргүй хүмүүст, өрх толгойлсон эмэгтэйчүүдэд болон олон хүүхэдтэй өрхүүдэд үзүүлэх нийгмийн халамжийг тотвортойгоор сайжруулбал зохино. Хүн хөдөлмөрийн чадвараа алдсан байхад хүүхэд нь ямар ч байсан сургуулиас гарч ажил хийх шаардлагагүй, сургуулиа төгсөөд дээд сургуульд оръё гэхэд төрөөс төлбөрийг нь даадаг байх нь зүйн хэрэг.

Дээрхи гурван зорилтын аль нэгийг нь илүү чухал гэж үзэж болохгүй, бүгд адилхан чухал. Ядуурлыг бууруулъя гэвэл гурвууланд нь чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулах хэрэгтэй. Гэтэл манайд ядуурлыг бууруулах гэж ирсэн гадныхан 2, 3-р зорилтод чиглэсэн ажлыг хагас дутуу хийхчээ аядаад, эхнийхийг бол үндсэндээ орхигдуулж байгаа. 2-р зорилтыг яагаад дутуу биелүүлж байна гэхээр бизнесийг дэмжиж байна гээд хэдэн ядуучуудыг цуглуулаад сургалт явуулах болдог, гэтэл нөгөө сургалт нь яаж явагддаг билээ? 38,500 төгрөгийн ханштай багш нар хичээл заасан нэр зүүнэ, нөгөөдүүл нь юм сурсан дүр үзүүлнэ. Үнэндээ би өөрөө ч (ажлын шаардлагаар гэхүү дээ) ийм сургалт нэг бус удаа гаднын байгууллагын захиалгаар зохион байгуулсан. Ногоо тарих сургалтанд тэтгэврийн голдуу хэдэн авгай ирдэг юм. Зарим нь ач, зээгээ дагуулаад ирэхийг нь яана. Үнэгүй хоол идүүлэх гэдэг юм болов уу. Дахиж ийм сургалт хийхгүй юмсан. За тэгээд бичил зээл өгдөг нэг арга байна. Зээл авахад төсөл бичих хэрэгтэй. Төслийг банкны ажилтнууд шалгаруулна. Тэдний шалгуур бол тодорхой, хамгийн гол нь төсөл сайн байх хэрэгтэй гэдэг. Тэгэхээр нөгөө ядуусыг чинь төсөл бичиж сурах гэсээр байтал амьжиргаатай (ядуу гэж хэлэхээргүй) хэсэг хүмүүс төсөл бичиж мэргэшсэн хүмүүсээр хөлсөөр бичүүлээд өнөө бичил зээлийг аваад дуусгачихдаг. Харин 3-р зорилтын хувьд бол төслүүд хэрэгжих үедээ л ядууст тусламж үзүүлнэ үү гэхээс төсөл дуусаа л бол тэгээд баяртай шүү дээ. Нийгмийн халамжийг тогвтортой сайжруулахын тулд гол нь манай бизнес эрхлэгчид ашиг сайн олж, татвар сайн төлөөд, улсын төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Үүнд тэр ядуурлыг бууруулдаг газруудын оруулж буй хувь нэмэр юу байх билээ.

Өчигдөр би Улаанбаатар хот орчмын зарим нэг үнээний фермүүдээр явж судалгааны зорилгоор мэдээлэл авлаа. Фермерүүдтэй уулзаж ярилцлаа. Нэг гомдол хэлж байна. Төрөөс ч тэр, олон улсын байгууллагуудаас ч тэр хөдөө аж ахуйг дэмжих ажил зөндөө хийдэг, тендер мендер зарлаад байдаг боловч тэдэнд ямар ч хүртээлгүй байдаг гэнэ. Хүнс, хөдөө аж ахуйн яамнаас сайн үүлдрийн 10 үхэр зээлээр өгнө гэсэн зар тараахаар яваад очдог юм байна. Тэгэхээр яамныхан өөдөөс нь, танд өгөхгүй, яагаад гэвэл энэ бол ядуурлыг бууруулах ажил, харин та ядуу биш байна гэж амыг нь тагладаг гэнэ. Дэлхийн банк ч юмуу аль нэг ядуурлыг бууруулдаг газар манай яаманд мөнгө өгөөд “за та нар энэ мөнгийг зөвхөн ядуучуудад зориулдаг юм шүү” гэж захисан бололтой. Эсвэл манай төр өөрөө ядуурлыг бууруулах синдромд автчихаа юу?

Манай фермерүүдийн зарим нь, олон улсын байгууллагуудад хандаж үзэв гэнэ. Тэд ядуурлыг бууруулах ажилдаа хэт их анхаараад завгүй учир бие дааж бизнес эрхлээд явж буй фермерүүдийг хүлээж авдаггүй. Энэ бодлого буруугаас гадна, дээрхи жишээн дээрхи шиг манай төрд халдварласнаар маш ноцтой үр дагаварт хүргэж байна. Бизнес хийж зовж байсны оронд ядуу байсан нь дээр болчихож. Ингээд юм хийе гэсэн санаачлагатай хүмүүсээ цааш нь түлхээд байвал юун ажлын байр нэмэгдэх, юун нийгмийн халамж сайжрах, юун ядуурал буурах. Нийтээрээ ядуугаараа л үлдэнэ.

Манай жижиг бизнесменүүд, тухайлбал Улаанбаатар хот орчмын үнээний фермерүүдийн 95 орчим хувь нь үнэхээр өөрийнхөө санаачлагаар бизнес эрхлээд яваа хүмүүс. Урьд нь хотод амьдарч байсан хүмүүс орон байраа хүртэл зарж байж гарааны хөрөнгийг босгосон. Хөдөөнөөс ирсэн хүмүүс нь хамаг малаа зарж байж, зарим нь хөл дүүжлэх ганц Иж-Планетаа хүртэл зарж байж хэдэн сүүний үхэр авч бизнесээ эхлүүлсэн. Тэд цэвэр өөрийнхөө чадлаар өдий хүртэл явна. Тэгж яривал малчид зуданд малаа үхүүлчихээд “байгалийн гамшигт нэрвэгдлээ” гэж уйлан дуугарч байгаад нөгөө ядуурлыг бууруулах байгууллагуудаас, бас төрөөс үнэгүй мал, өвс тэжээл авч байхад фермерүүд хэзээ ч тэгж байгаагүй. “Зуд” гэдэг бол байгалийн гамшиг биш, харин менежментийн гамшиг гэдгийг тэд нотолж буй. Нэг сая хүнтэй Улаанбаатар хотыг чанартай сүүгээр хангах гээд л хамаг хүчээ барж байгаа, нөгөө талаар бараг фермер бүр нутгийнхаа нэг айлыг ажилтай болгож, харин ч жинхэнэ ядуурлыг бууруулж байгаа хүмүүс шүү дээ. Тэднийг дэмжээд өгвөл нэг байтугай нилээд хэдэн айлыг ажилтай болгож чадна. Зөвхөн тэдний туслах малчдаас гадна сүүг нь боловсруулах, борлуулах гээд зөндөө хүнд хийх ажил гарна биз дээ.

Би дахин хэлье, асуудлын нэг талыг хэт барихыг хүсээгүй юм шүү. Гэтэл асуудал өөрөө нэг тал руугаа, тухайлбал “ядуурлыг бууруулахын тулд зөвхөн ядуучуудад туслах хэрэгтэй” гэдэг хэт хялбар төсөөлөл рүү гүн хэлбийчихсэн учраас одоо нөгөө талыг нь түлхүү ярихаас өөр аргагүй байна.

“Ядуурлыг бууруулах” үлгэр, юм хийх эрмэлзэлтэй, юм хийж чаддаг хүмүүсийг дэмжсэн цагт л биелэлээ олно. Ингэж чадахгүй бол харин ч ядуурлыг нэмэгдүүлэх болно. Ерөөсөө бүгдээрээ энэ муу хар энерги шингэсэн нэр томъёог хаяад, харин “баяжилтыг нэмэгдүүлэх” тухай ярьцгаая, тэгэх үү?

Жич: би энэ сэдвийг мэдээж зөвхөн блогон дээр бичээд орхихгүй, цаашид байдлыг засч залруулахад бодитоор хувь нэмэр оруулахыг хичээх болно.

Үхэр зээлээр өгдгийн хувьд нэмж хэлэхэд ер нь хөдөө аж ахуйн яамныхан тэгээд тус бүр нь 2 сая төгрөгийн үнэтэй, өдөрт зөвхөн тэжээлд 6000 төгрөг нэхдэг, тохилог байр сав, маллагааны нарийн технологи шаарддаг малыг, хэн нэгэн ядуу хүнд зээлээр өгчихөж болно. Гэтэл нөгөө хүн маань өдөрт өөрийнхөө хоолонд 6000 төгрөг зарах чадалгүй байж хаанаасаа 60,000 төгрөг олж 10 үхрээ тэжээх болж байна аа? За тэгээд цаашилбал тэр үнэтэй цайтай мал Монголд дасахгүй үхэх тухай ярьж муу ёрлоод яахав. Ингэж ядуурлыг бууруулдаг юмуу? Та нар тэр япон мэргэжилтнүүдийн, америк зөвлөхүүдийн үгэнд улам сайн ороорой!

Цааш нь унших

Цагаа харамлахуй

Томоогүй багадаа би чинь хэмжээлшгүй саналаа

Тогтсон хэдхэн насаа цөөнийг нь мэдэж ухаарлаа... дуучин Батсүхийн “Насны ханш” дуунаас

40 гараад, амьдрал ид жигдэрч байх үедээ ингээд дуулаад сууж баймааргүй байна. Тэгэхээр цагийг зөв зарцуулах тухай үргэлж бодож, өөрийгөө хянаж байхаас өөр аргагүй. Нөгөө талаар нас ахих тусам ихэнхи хүмүүсийг шинийг сурч мэдэх, шинэ ажил эхлүүлэх урам зориг, идэвхи, оюуны хүчин чадал нь ч гэсэн сулардаг бололтой. “35 хүртлээ ямар нэг том нээлт хийгээгүй хүн суут эрдэмтэн болж чадахгүй” гэж Эйнштейн хэлсэн гэдэг. Энэ нь зөвхөн эрдэмтдэд биш, бүх хүнд хамаатай гэж бодож байна. 35 биш юм гэхэд ядаж 40 хүртлээ бусдад хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц нэг том ажил хийхгүй бол горигүй нь.

Цагийг зөв зарцуулах гэдэг ойлголт чинь хэлэхэд амархан боловч их нарийн учир жанцантай. Германы эрдэмтэн Ё.Кноблаухын (монголоор Сармис гэсэн марзан нэртэй) үзэж буйгаар “Цагийн менежмент” сэтгэл зүйн шинжлэх ухааны нэг бие даасан судлагдахуун болсноосоо хойш өнөөг хүртэл дараахь 4 үе шатыг дамжсан гэнэ:

1. Үйлдэлд чиглэсэн цагийн менежмент (ЦМ)
2. Зорилгод чиглэсэн ЦМ
3. Хүчин чадалд чиглэсэн ЦМ
4. Ажил-амьдралын балансад чиглэсэн ЦМ

Тэгээд мань хүн өөрөө 5 дахь үеийг нь шинээр хөгжүүлж байгаа, энэ нь “Хамтын амьдралд чиглэсэн ЦМ” гэж “Ein Meer an Zeit“ (монголоор Цагийн Тэнгис) номондоо бичжээ.

Сармис гуайн хөгжүүлж байгаа онолыг нь харж л байя, тийм ч шинэлэг санагдсангүй. Эхний 4 үеийн ЦМ-ийг товчхон танилцуулахад үйлдэлд чиглэсэн гэдэг нь зөвхөн хүн оногдсон ажлуудаа яаж бага цагт үр дүнтэй амжуулах вэ гэдгийг судалдаг бол зорилгод чиглэсэн ЦМ-ийн дагуу хүн зорилгодоо хүрэхийн тулд чухам юуг хийх вэ гэдгээ сайтар бодож төлөвлөх ёстой. Хүчин чадалд чиглэсэн ЦМ нь хүн өөрийнхөө хүчин чадлыг сайтар мэдэж байх, тэгээд үүндээ тохирсон зорилгуудыг тавих нь зүйтэй гэдэг. Ажил-амьдралын балансад чиглэсэн ЦМ нь хүмүүс ЦМ-ийг зөвхөн ажлаа төлөвлөх хэрэгсэл болгож буйг шүүмжилж, алба ажил, хувийн амьдралаа аль алийг нь тодорхой зорилтуудын дагуу төлөвлөж байх хэрэгтэй гэж сургадаг.

Би Германд 8 жил амьдарсны эцэст Монголд өнгөрсөн 12 сард ирээд 1 сард ажилд ордог юм байна. Монголоос хол удсаныг ч хэлэхүү, эхний 3 сард наашаа гэсэн болгон руу очоод л, энд тэнд баахан улсуудтай танилцаж, албаны байдлаар уулзахтай нь уулзаж, шоудахдаа шоудаад л, баахан хүмүүстэй хамтарч ажиллахаар тохиролцов. Үнэндээ энэ нь сонирхолтой байсан л даа. Багаасаа л юм юмаар оролдож, энд тэндгүй явж байдаг зуршил ч бас нөлөөлсөн.

Сүүлийн үед нэг л бишээ. Ямар сайндаа цагийн менежментийн тухай бичээд сууж байхав. Германд оюутан байхад Монголд очоод ингэнэ, тэгнэ гээд л баахан юм бичсэн төлөвлөгөөндөө одоо нэг засвар хийхгүй бол болохгүй болж. Дээр дурдсан зорилгод чиглэсэн ЦМ гэдэгт анхаарлаа түлхүү хандуулахгүй бол хэтэрхий олон зүйлийг зэрэг амжуулах гэж яваад сүүлдээ юу ч үгүй болж мэдэхээр санагдах боллоо. Мэдээж ажлын хажуугаар гэр бүл, эрүүл мэнд, амралт, урлаг, соёлын хэрэгцээ, хувийн боловсрол (жишээ нь хятад хэл сурах) гэх мэт зөндөө асуудлуудыг зохицуулах, үүнд цаг зарцуулах шаардлагатай.

Германд цагийн менежмент судалдаг бас нэг эрдэмтэн болох Зайверт гуай хүмүүсээс “та хэдэн малгай өмсдөг вэ” гэж асуугаад, “зарим малгайгаа тайлж хаях хэрэгтэй юм биш үү” гэж анхааруулжээ. Малгай гэдэг нь нийгэмд гүйцэтгэж буй үүрэг ролиудыг нь хэлж байна. Жишээ нь би малгайгаа тоолъё. “Аав”, “нөхөр”, “хүү”, “дүү”, “найз”, “хамаатан”, “ХААИС-ийн Экстейншиний сургалтын төвийн эрхлэгч”, “Герман-Монголын Гүүр ТББ-ын У.З-ийн гишүүн”, “МАХН-ын гишүүн” гэх мэт байнга өмсдөг арваад малгай байна. Энэ нь цөөдсөн юм байлгүй, сүүлийн үед бас “блогчин” гэдэг малгай аваад өмсчихсөн.

Бас үе үе өмсдөг “судлаач”, “багш”, “зөвлөх”, “менежер”, “орчуулагч”, “шатар сонирхогч” гэсэн малгайнууд ч байдаг. Монголд ирснээс хойш хүмүүсийн надад өмсүүлчихсэн малгайнууд бас байна. “Хөршийн томоотой хүүхэд”, “СӨХ-ийн хурлын тэргүүлэгч” гэх мэт. Нийлээд 20, бараг 30 хүрэх байхаа.

Эдгээрийн заримыг нь, жишээ нь “аав”, “хүү” гэх мэтийг бол хаях боломжгүй нь мэдээж. Харин бусдаас нь заримыг нь тайлж хаяхгүй бол нэг мэдэхэд хаашаа, юунд хүрэх гэж яваагаа ч мэдэхээ болих гээд байна. Зайверт гуай “та эхлээд зорилго, зорилтуудаа сайтар бодож боловсруулах хэрэгтэй, тэгээд эдгээр зорилтуудад хүрэхэд чинь хэрэг болох малгайнуудаа үлдээгээд, бусдыг нь хаях хэрэгтэй” гэж зөвлөжээ. Үүнийг дахиад нэг уншвал “хэрэв ингэхгүй бол амьдрал чинь үр дүн муутай өнгөрнө шүү” гэсэн заналхийлэл мэт.

Олон малгайтай хүн өдөрт хэд хэдэн малгай сольж өмсөх хэрэг гарна. Би жишээ нь өглөө босохдоо л “аав”, “нөхөр” малгайнуудаа өмчихсөн байдаг. Тэгээд гэрээс хаалгаар гарангуутаа “сайн хөрш” малгайгаа өмсөнө. Машиндаа суунгуутаа “жолооч” малгайгаа, ажил дээрээ очингуутаа “ХААИС-ийн ЭСТ-ийн эрхлэгч” малгайгаа өмсөнө. Хүн ирэх буюу утас дуугарах болгонд өнөөх 30 малгайгаа бэлдэж тавиад, хэн ярьж байгаагаас нь шалтгаалж аль нэгийг нь өмсөнө. Гадуур ажил хөөцөлдөж явахдаа бас хэнтэй уулзахаас шалтгаалаад янз бүрийн малгайгаа солиод л өмсөөд байна.

Хэтэрхий олон малгайтай байхад үнэндээ зарим нэг талаараа ашигтай мэт боловч нөгөө талаараа маш хортой. Америкийн нэг киноны гол дүрийн нөхөр, бас надархуу хаа сайгүй цохиж явдаг сайхан гар, “I am everywhere and nowhere“ гэж цухалдаж байдаг санаанд орж байх чинь. Монголоор утгачилбал “би хаа сайгүй байгаа юм шиг мөртлөө хаана ч байж чадахгүй байна” гэсэн үг л дээ. Энэ их чухал үг юм шиг надад санагддаг. Хүн тодорхой нэг ажилд хамаг анхаарлаа хандуулж байж л тэр ажлаа бусдаас илүү хийж чадна. Мэдээж өнөөгийн нийгэмд ихэнхи ажил мэргэжлийн хувьд зөвхөн нэг төрлийн ажил хийх боломжгүй, янз бүрийн л даалгаврыг биелүүлэх хэрэгтэй болдог. Гэхдээ л хүн өөрийн гэсэн зорилго, чиг шугамтай байхгүй бол бусдын хий гэсэн бүгдийг, эсвэл орлого олох боломжтой бүх ажлыг хийгээд яваад байвал нэг мэдэхэд нөгөө Батсүх гуайн дууг дуулаад сууж байх вий.

Миний хувьд зарим нэг арга хэмжээнүүдийг авч эхлээд байгаа. Бүтэн сайн өдөр гар утсаа унтраадаг, шоудах бол Баасан, Бямба гаригт биш, долоо хоногийн дундуур амжуулдаг болсон. Сонгуулийн дараа МАХН-ын идэвхтэн гишүүн, МАСЗХ-ны салбар зөвлөлийн дарга байхаа больж, зүгээр “сул” гишүүн болохоор шийдсэн. Ирэх жилээс оюутнуудад хичээл орохоо болино, орос хэлээ сэргээхээ энэ жилдээ азнана гэх мэт шийдвэрүүдийг гаргаад байна. Оройтоогүй дээрээ амьдралаа цэгцлэх минь.

Эйнштейн гуайд нээрээн Израйл улсын анхны ерөнхийлөгч болох санал ирснийг мань хүн хүлээж аваагүй гэдэг. Бодвол цагаа харамласан байх л даа.

Томоогүй багадаа би чинь хэмжээлшгүй саналаа... Цааш нь унших

Хэтэрхий болгоомжтой байх л хамгийн том аюул

Бидний сэтгэхүй ихэвчлэн тогтсон загварын дагуу ажилладаг. Хэдийгээр загварын дагуу сэтгэх нь цаг, энерги хэмнэдэг боловч гарч буй үр дүн нь үргэлж адилхан байдаг. Заримдаа шал хөндлөн сэтгэж байя л даа!

Хэрэв та ямар нэг шинэлэг санаа, өвөрмөц шийдэл хайж байгаа бол одоо сэтгэж буй загвараа орхи. Дассан дүрэм, журам, хууль, теорем, үндэслэлүүдээ бүгдийг нь үл тоомсорлоод, толгойнд чинь ямар л санаа буунав, түүнийг цуглуул. Утга учиргүй, инээдтэй зүйл сэтгэлээ гэж өөрийгөө бүү шүүмжил, бусдын шүүмжлэл, тохуурхлаас битгий болгоомжил. Ингээд ч шинэлэг санаа төрөхгүй бол тогтсон загварыг бүр албаар зөрчиж, хамгийн утгагүй санаануудыг цуглуул. Брэйнсторминг-ийн аргыг хэрэглэ. Дандаа очоод байдаггүй, сонирхолтой газруудад оч, жишээ нь Жанрайсэг хийд, Хийморийн овоо, Хамрын хийд гэх мэт. Хотоос зайдуу газар машинд сууж явахдаа, эсвэл хот дотор микроавтобусанд чихэлдэж явахдаа, саунд хөлөрч суухдаа, 100 грамм татчихаад найзтайгаа биллиард цохиж байхдаа нөгөө асуудлаа бодоод үз. Таны наад сэдэв буюу асуудлын чинь тухай ямар ч мэдлэггүй хүмүүсээс зөвлөгөө хүс. Нарантуулын наймаачнаас, баарны зөөгчөөс, 1-р ангийн жаалаас, 80 настай эмээгээс саналыг нь асуу.

Цааш нь унших