Erdenebolor's blog

Сурах арга барилаа хэрхэн сайжруулах вэ?

2009-09-25T23:14:00.004+08:00

Хэдэн жилийн өмнө бэлтгэж, ХААИС-ийн оюутнуудад уншиж байсан лекцийнхээ слайдуудыг оруулав. Уншигч оюутнууддаа сурлагын өндөр амжилт хүсье!
Сурах арга барил

Манлайлагчид ба Манлайлуулагчид

2009-09-21T04:24:00.008+08:00

Сүүлийн 6 сар надад 10-аад хүн JCI гэдэг залуучуудын байгууллагад элсэх санал тавив. Энэ байгууллагын талаар судлаад үзвэл “манлайлал” гэсэн үг их тааралдах юм. Манлайлагчдыг бэлдэх сургалт нилээд явуулдаг, гишүүд нь ч өөрсдөө нийгэмд боломжийн байр суурь эзэлсэн, бизнес эрхлэгч залуус голдуу байна. Өнгөрсөн зун эднийх „Chairman Summer Camp“ нэртэй бизнесийн сургалтыг хүүхдүүдэд зориулан зохион байгуулсан. Нэг ээлж нь 6 хоног бөгөөд төлбөр нь 300 ам.доллар.

Зөвхөн JCI ч биш, өөр хэд хэдэн байгууллагууд ирээдүйн манлайлагчдыг бэлтгэх чиглэлээр сургалт зохион байгуулах буюу тусгай хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Харин JCI-ийн ялгаа нь гэвэл гишүүд нь бие биенээ дэмжиж, нэгнийхээ бизнест туслах тал дээр маш сайн гэж сонсогддог. Гишүүд нь энэ байгууллагаа байнга магтах юм билээ.

Ганц хэцүү асуудал гэвэл JCI-ийн гишүүн болоход жилдээ 300 ам.доллар төлөх ба янз бүрийн арга хэмжээнүүдэд хандив өгөх нь жирийн үзэгдэл тул ер нь мөнгөтэй хүмүүсийн л цугларал гэж ойлгогддог. Ядаж байхад гишүүд нь уулзахдаа жирийн хүмүүсийн ороод байдаггүй, хоолных нь үнэ 20,000 төгрөгөөс эхэлдэг Ivy мэтийн ресторан, баарыг сонгодог гэж байгаа. Үүнийгээ тэд өөрсдөө бахархалтай ярихыг нь яана.

Өөрөө гишүүн нь биш болохоор байдал дотроосоо яаж харагддагийг хэлж мэдэхгүй юм, харин гаднаас нь харахад тийм ч аятайхан сэтгэгдэл төрөхгүй байна. Мөнгөтэй хүмүүс нэгдэж, бие биенээ дэмжээд улам мөнгөтэй, мөнгө дагаж эрх мэдэлтэй болно, гэтэл бусад нь яах вэ? Шуудхан хэлэхэд энэ JCI болон үүнтэй төстэй байгууллагууд Монголчуудыг манлайлагчид, манлайлуулагчид гэж хоёр хуваах гээд байгаа юм бишүү? Манлайлагч хэсэг нь нийгмийн баялаг, эрх мэдлийг гартаа атгана, харин үлдсэн хэсэг нь тэдний үгэнд орж, дуулгавартай ажиллана, манлайлагчдын хоолыг нь бэлдэж, гутлыг нь тосолж, машиныг нь жолоодно.

Мөнгөтэй хэсэг хүмүүсийг, тэдний үр хүүхдийг нь манлайлагч болгож бэлтгээд, харин хүүхдээ 6 хоногийн зусланд 300 доллараар амраах чадалгүй буюу нийт монголчуудын 99%-д нь хааллтай хүрээллийг үүсгэсэн эдгээр хүмүүс Монголыг ирээдүй рүү биш, харин феодалын нийгэм рүү нь эргэж аваачих гээд байгаа юм шиг санагдаж байна. Би үүнд эмзэглэхгүй байж чадахгүй нь. Тэр chairman camp-д нь оролцож буй мөнгөтэй айлын хүүхдүүд “би чейрмэн болно, тэрбумтан болно” гээд л зурагтаар онгирч байхад цаана нь үеийнх нь мянга, мянган хүүхдүүд тэднийг хараад, 300 доллар төлөх чадалгүй эцэг эхдээ гомдож сууна. Тэдний цаана зурагт ч үзэж чадахгүй мөн л олон мянган үеийнх нь хүүхдүүд бий. Тэд хөдөө хонь хариулж, Улаанбаатарын гудамжинд сонин зараад завгүй гүйж явна.

Үзэл санааны хувьд бол би энэ JCI болон бусад дууриамлуудыг нь үнэндээ зөвшөөрч чадахгүй нь. Тэртээ тэргүй одоо Монголын нийгэмд баян, ядуугийн хооронд үүссэн ан цавыг улам томсгохоор улайрч, учир мэдэхгүй хүүхдүүдийг хүртэл багаас нь ялгаварлаж, түүнийгээ гавъяа байгуулсан мэт зурагтаар сурталчилж буй нь ердөө л мөнгө ханхлуулсан тэнэглэл юм. Яриад байвал 2.7 сая хүнтэй, хүн амын 30% нь ядуу энэ жижигхэн, эмзэг орны үндэсний аюулгүй байдлын тухай ярьсан ч болж байна. Гэхдээ яршиг, нэгэнт ойлгомжтой юмыг нуршаад яахав, харин тэр “манлайлал” гээд байгаа гоё гялтганасан зүйлийнх нь дотор юу байгааг уудалж үзье.

Зах зээлийн нийгэмд хөдөлмөрийн хуваарилалт гэж байдгийг би нэг юм гадарлана. Зарим нь дарга болж, зарим нь тэдний хувцсыг угааж амь зуух нь байдаг л үзэгдэл. Ардчиллын үлгэр дууриал болсон Америкт ийм л байдаг. Гэхдээ тэнд манлайлагч, манлайлуулагч гээд ялгараад байдаггүй санагдана. Манайхны “манлайлагч” гэж орчуулаад байгаа leadership гэдэг англи үг уг нь удирдах чадвар гэсэн утгатай. Тэрнээс бусдаас манлайлаад, цойлоод байх тухай биш. Урвуугаар нь харин монголын “манлайлагч” гэдэг үгийг англи руу хөрвүүлбэл elite болно. Элит давхарга гэдэг нь манлайлагч давхарга гэсэнтэй ижил утгатай. Гэхдээ элит буюу “манлайлагч” гэдэг ойлголт нь оюун санааны элитүүдэд зориулагдсан болохоос биш, мөнгөтэй буюу эрх мэдэлтэй хэсэг хүмүүст зориулагдсан ойлголт биш. Миний сайн мэдэх Германы түүхээс үзвэл цуут дарангуйлагч Гитлер хүртэл өөрийгөө Fuehrer буюу “удирдагч” гэж нэрлэж байснаас биш манлайлагч гэж хэлж зүрхлээгүй байдаг. Харин тэрээр германчуудыг нийтэд нь манлайлагч үндэстэн гэж үздэг байж.

Манайд манлайлагчдыг бэлтгээд байгаа байгууллагуудыг тэгвэл элитийг бэлтгэж байна гэж үзье. Гэтэл тэдний арга барил нь, өөрсдийнх нь оюуны хүчин чадал нэг л биш. Манлайлал гэж сүүлийн хэдэн жил их ярих болсон байгууллагын даргатай би танилцаж байв. Монголын хэвлэлүүдийн үнэлэмжээр дээгүүр ордог илтгэгч л дээ. Гэтэл мань эр боловсролын хувьд улс төр судлалын бакалавраас хэтрээгүй гэдгийг нь сонсоод нэг их гайхаагүй. Учир нь нэг илтгэлдээ еврейчүүдийг эх оронгүй хүмүүс гэж хөмсгөө зангидаж байгаад нухацтай хэлж байхыг нь харсан юм. Израйль гэж улс байдгийг мэддэггүй золиг юм билээ.

Манлайлагч бэлтгэх сургалтууд агуулгын хувьд хоорондоо их ойролцоо. Ярих урлаг, цаг төлөвлөлт, хэлэлцээрийн арга зүй мэтийн л сэдвүүд. Барууны орнуудад бол ахлах ангийн хүүхдүүдэд сургууль дээр нь үнэгүй явагддаг хичээлүүд юм л даа. Тэгээд нөгөө Монголын шилдэг илтгэгчдээр яриа хийлгэж, дээр нь “манлайлагч гэж хэн бэ”, “яаж манлайлагч болох вэ” гэх мэтийн боловсролтой хүний инээд хүрмээр хэдэн лекц ордог юм билээ.

За шүүмжилж ханалаа, одоо саналаа хэлье. Тэр манлайлагч бэлддэг хөтөлбөрийг нь олон улсын жишгээр дунд сургуулиудад нэвтрүүлчихье. Тэр 300 доллараар үнэлээд байгаа сургалтыг нь 300 доллар төлөх чадваргүй хот, хөдөөгийн олон мянган монгол хүүхдүүдэд зүгээр үнэгүй хүргэчихье. Багшид нь 30 доллар Боловсролын яамнаас төлчихнө биз. Тэгвэл мөнгө, эрх мэдэл, танил талын сүлжээгээрээ Монголыг хэрж, феодализмд аваачих гээд гээд байгаа энэ янз бүрийн гадаад нэртэй байгууллагууд хийх ажилгүй, хэлэх үггүй болно. Зарим нэг нь алдаагаа ухаарч, харин ч нийтэд хэрэгтэй, Монголын хөгжилд хэрэгцээтэй ажил санаачилж магадгүй. Ерөөсөө манлайлагчгүй, манлайлуулагчгүй, хүнлэг ардчилсан нийгмийг бий болгож, тэгш эрхтэй амьдарцгаая!

Шашин юунд хэрэгтэй вэ?

2008-10-23T02:14:00.006+08:00

Ноднин Германы нэг жижигхэн хотын сүмд ордог юм байна. Би ч ямар тэр архитектур энэ тэрийг нь сайн ойлгох биш, сонирхсон ч үгүй, харин хамт явж байсан нэг өвгөнтэй яриа өдөх санаатай “Германчууд сүмээс их гарч байгаа гэж үнэн үү?” гэж асуулаа. Угийн дуу цөөтэй өвгөн “Тэр ч үнэний хувьд үнэн” гээд чимээгүй болчихов. Би ч нэг ам нээснийх “Сүмд татвар төлөхөөс дургүйцдэг байхаа даа” гэсэн нөгөөдөх чинь харин дуу орж “Харин тийм. Гэхдээ тэр сүмээс гараад байгаа хүмүүс үхэхийнхээ цагт эргээд сүмээ л барааддаг юм даа” гэж авдаг юм байна. Аргагүй л настай хүний, юм бодуулахаар үг. Орчин үед шашин хоцрогдсон гэх ойлголт Баруунд мэр сэр бий, Монголд ч гэсэн иймэрхүү зүйл яридаг хүмүүс бий. Гэтэл үхэхийн цагт хойдохыг нь унших лам хэрэг болж л таарна шүү дээ.

Үнэнийг хэлэхэд би өөрөө шашин шүтлэг гээд сүйд болоод байдаггүй. Гэхдээ л шүтлэг хүнд байх ёстой зүйл гэж боддог. Миний өвөө залуудаа улаан коммунист явсан хүн, насныхаа эцэст намайг дагуулаад Баянхошуу, Гандан хавийн лам нарынхаар мөн ч их очдог байж билээ. Өөрөөс нь хойших миний ирээдүйг даатгаж л явж байсан юм боловуу даа. Тэр үеийн лам нарын тухай нэг зүйл хэлэхэд өвөө маань ламд мөнгө төгрөг өгч байсныг би ерөөсөө санадаггүй, харин тэр лам нар л дандаа надад чихэр, боов өгдөг байсныг санадаг юм. 1989 онд ээжтэйгээ Гандангийн нэг ламынд очоод бас үзүүлж харуулсныхаа дараа 10 төгрөг өгсөн чинь уурлаад, шидэх нь холгүй буцаагаад өгч билээ. Одоо ч ийм лам ховор байхаа.

Шашин шүтлэг хүний хувийн амьдралд хэрэгтэйгээс гадна улс оронд маш их хэрэгтэй зүйл юм гэсэн бодол сүүлийн үед төрөх боллоо. Монголчууд ухамсрын доройтолд орчихож. Залуучууд захиалгаар хүн алдаг, хүүхнүүд хэдэн зуугаараа Хятад, Сингапур, Малайзад хэнэг ч үгүй биеэ үнэлээд явж байдаг болчихож. Зүгээр өөртөө тохиолдсон зарим хөгтэй явдлаа ярихад нэг удаа 40 эргэм насны эгч манай ажил дээр ирээд надтай хамтарч ажиллах тухай баахан юм яридаг юм байна. Өөрөө нэг ногооны жижиг аж ахуй эрхэлдэг, ядууст зориулсан сургалт явуулдаг, тэгээд л манай байгууллагатай хамтрах санал тавиад байх юм. Тухайлбал манайхаас гарын авлага авмаар байна л гэнэ. Тэгээд би түүнд хэдэн гарын авлага өгөөд бас хүнсний ногооны тухай нэг сайн сурах бичиг байдгийг худалдах гэтэл тавиур дээрээс алга болчихож. Хамт ажилладаг залуугаас сурагласан чинь нөгөөдөх маань харин “Та түрүүн уншиж байсан, цүнхэндээ хийчихсэн юм биш үү?” гээж палхийтэл асуугаад бараг хүчээр шахуу цүнхийг нь онгойлгуултал яах аргагүй нөгөө номыг хийчихсэн байх юм. Тэгээд гаргаж өгснөө огт санаа зовсон шинжгүй нөгөө яриагаа үргэлжлүүлж байгаад гараад явсан юмдаг. Үгүй нээрээ, хүн манай байгууллагын хөрөнгийг хулгайлчихаад өөдөөс хамтран ажиллах тухай яриад байвал би уурлах ёстой юу, эсвэл инээх ёстой юу? Бас нэг удаа таксины жолоочтой буу халж явтал нөгөөдөх чинь “зарим өдөр их азтай, хүмүүс цүнх, гар утсаа орхиод буучихдаг юм” гэж хэнэг ч үгүй гайхуулж байх юм.

Манайхан хууль гэж их яридаг. Хуулиа дээдлэх ёстой, хуулийн дээр юу ч байхгүй гээд л манай том том улс төрчид яриад байна. Гэтэл ихэнхи хууль нь хэрэгжиж чаддаггүй. Насанд хүрээгүй хүүхдэд архи, тамхи худалдахгүй гэсэн хуулийн заалт хаана хэрэгжиж байна вэ? Авилгын тухай хуулийн хэрэгжилт ч гэсэн тааруухан л байх шиг санагддаг.

Хууль хэрэгжихгүй байгаагаас гадна угаасаа хуулиар нийгэмд тулгарч буй бүх асуудлыг шийдэж чадахгүй. Гадаадад биеэ үнэлж буй хүүхнүүдийг болиулах хууль гэж байна уу? Хятад, Сингапур луу манайхан визгүй гардаг учраас тухайн хүн биеэ үнэлэх гэж яваа эсэхийг мэдэх ямар ч арга байхгүй. Таксинд гар утсаа орхиод буусан хүн эргээд авъя гээд заргалдахад гэрч байхгүй л бол нэмэргүй, өмгөөлөгчийн хөлс төлөөд харин ч улам шатна.

Бас нэг асуудал бол хууль өөрөө зөв гэсэн баталгаа байхгүй. Хуулийг хүмүүс хийдэг, гэтэл хүмүүс алддаг. Гитлерийн үед Германд еврейчүүдийн нийгмийн амьдралд оролцох бүх эрхийг нь хассан хууль, сүүлд нь бүр тэдний амьд байх эрхийг нь хассан хууль гарч байв. Иргэн хүн хуулиа дагах нь зөв гэж үзвэл тэр үед хөрш еврейчүүдээ Гестапод барьж өгч үхэл рүү нь илгээж байсан германчуудын түмэн зөв, тэд үлгэр жишээ сайн иргэд байж. Сэтгэцийн болон удамшлын өвчтэй хүмүүсийг устгах хууль гарахад түүнийг нь ягштал биелүүлж байсан эмч, сувилагч нар ч бас маш сайн иргэд. Харин Гитлерийн засаглалыг эсэргүүцэн амь насаа золиосолж байсан Мюнхений их сургуулийн “Цагаан сарнай” бүлгийн оюутнууд, тэр дундаа эрүү шүүлтэд шантарч найзуудыгаа илчлээгүй, шүүх хурал дээр шүүгчтэй зад хэрэлдэж байгаад толгойгоо тасдуулж байсан 22-хон настай Софи Шоль хэмээх бүсгүй маш муу иргэн байж.

Хуулийн дээр юу ч байхгүй гэж яридаг, түүндээ итгэчихсэн мангуу улс төрчдөд хэлэх нэг үг байна. Хуулийн дээр хүний сэтгэл гэж бий. Би л лав хуулийг дээдлэхгүй, харин хүний сайхан сэтгэлийг дээдэлнэ. Миний хувьд Гитлерийн үед хүнд өвчтэй бяцхан жаалын судас руу үхлийн тариа тарьж хууль биелүүлж байсан эмч биш, харин тэр хууль руу нь нулимж байсан Софи Шоль жинхэнэ хүн.

Сайхан сэтгэл чухал, хууль зөрчөөд бай гэж хэлэхийг мэдээж зорьсонгүй. Гэхдээ хууль бол харьцангуй, цаг хугацааны туршид хувирч өөрчлөгдөж байдаг, харин хүний сайхан сэтгэл хэмээх үгээр илэрхийлэгдэж буй хүний нийгмийн үнэт зүйлс тогтвортой. Хүн төрөлхтөн үүсээд 200 мянган жил болохдоо зөвхөн шинжлэх ухаан, урлаг, спорт, байшин барилгыг бүтээгээгүй, бас ухамсрын олон үнэт зүйлсийг бий болгожээ. Ямар үнэт зүйлс байж болох вэ? Жишээ нь хайр, хүн ба амьд амьтдыг хүндэтгэх ёс, эх оронч үзэл, ариун цэвэрч байдал гэх мэт. Хэмжүүрүүд гэвэл жишээ нь амьтны амийг таслах буруу, эх орноосоо урвах буруу, эцэг эхээ хүндлэх нь зөв гэх мэт. Тэгвэл эдгээр үнэт зүйлсээс хамгийн чухлуудыг нь тодорхой хэмжүүрүүдийн хамт нэгтгэсэн концепци нь шашин юм. Зөв, бурууг ялгаж салгах эцсийн цэг бол шашин. Ямар шашин байх нь тийм ч чухал биш, ер нь аль ч шашинд суурь үнэт зүйлс нь ижилхэн байх шиг санагддаг. Гэхдээ нөгөө талаар бас аль ч шашинд завхрал бий гэдгийг дурдахгүй байж болохгүй. Ямартай ч Христийн шашны хувьд Библийн сургаалиуд, Буддын шашны хувьд Бурхан багшийн сургаалиудыг мөрддөг хүн хэзээ ч хүн алж, хулгай хийж, худал хэлэхгүй, гэр бүл, эх орноосоо урвахгүй, авилгач юмуу биеэ үнэлэгч болохгүй. Дарангуйлагч нар ихэвчлэн шүтлэггүй хүмүүс байдгийг саная. Гитлер шашныг үзэн яддаг, харин Софо Шоль шүтлэгтэй хүн байв.

Германчууд түүхээсээ суралцжээ. Үндсэн хууль нь “Бурхан ба хүн төрөлхтний өмнө хүлээсэн үүргээ ухамсарлаж, ... ...Германы ард түмэн бүрэн эрхийнхээ дагуу энэхүү Үндсэн хуулийг батлав” гэж эхэлдэг. Энэ өгүүлбэр яг дээрхи шалтгааны улмаас бичигдсэн ажгуу. Энэ үндсэн хууль хүчинтэй байхад хүн алахыг, хулгай дээрэм хийхийг, мөн завхайрахыг зөвтгөсөн хууль гарахгүй нь лавтай. Учир нь Христийн шашны үндэс суурь болох “Бурхны 10 сургааль”-д эдгээр үйлдлийг хориглосон.

Монголчууд бид шашны тухай ойлголтоо эргэн харж, энэ тал дээр урт хугацааны бодлого, зөв менежмент хийх шаардлагатай байна. Гэхдээ би шашин, төрийг хольж хутгах тухай биш, харин хүмүүсийн ухамсрыг төлөвшүүлэх шашны үүргийг нэмэгдүүлэх тухай ярьж байна. Хүн гэртээ ямар нэг бурхны баримал залах ч юмуу, эсвэл алтан загалмай зүүснээр шүтлэгтэй болчихгүй. Хагас сайн өдөр бүр Жанрайсэгт мөргөх, бүтэн сайн өдөр бүр ертөнцийн эзэнд залбирах хангалтгүй. Гол нь шашны сургаалиудыг амьдралдаа мөрдлөг болгох хэрэгтэй. Таксины жолоочид, үйлчлүүлэгчийнхээ орхисон эд зүйлсийг авах нь буруу гэдгийг ойлгуулахад хууль биш, шашин л тусалж чадна. Багаасаа шашны номлолын утга учрыг ойлгож, амьдралдаа мөрдлөг болгосон охин хичнээн ядуу байсан ч биеэ үнэлэхгүй. Зөвхөн хэцүү асуудалтай үедээ л Христэд залбирах биш, түүний сургаалийг ягштал баримталдаг монгол залуу, Коран судрыг мөрддөг хасаг эр хэзээ ч мөнгөөр хүний амь хөнөөхгүй.

Монгол орны хувьд Буддын шашин зонхилох тул мэдээж бид юу юуны түрүүнд энэ шашнаа боловсронгуй болгож, дэмжих тал дээр анхаармаар. Хараад байхад манай лам нар нийгэмд хандсан ажил хийхдээ хойрго юм. Ихэнхи лам нар айлын барцадыг арилгаж, лүүжин тавихад, эсвэр энд тэнд суварга арванайлахдаа л хамаг цагаа зарахаас биш, хүн алж, хулгай хийж, ховордсон ан амьтдыг устгаж, цэвэр усны ундаргатай газар барилга барьж болохгүй, тэгвэл тэр чинь хэдэн үедээ нүгэл болдог гээд хүмүүсийн ойн тойнд ортол хэлээд, заримдаа бүр айлгаж занаад ч болсон хэлээд өгөхгүй юм.

Буддын шашны шинэчлэл Гандан хийдээс эхлэх ёстой. Чойжамц хамба нэг л их намбайсан, амнаасаа үг унагаж ядсан хүн явдаг байсан харин сүүлийн үед залуучуудад лекц уншиж, зөв амьдрах тухай сургааль хэлэх болсон нь сайшаалтай. Гэвч хангалтгүй л байна. Саяхан Баабар бичсэн байна билээ. Эмнэлгүүд сайн эмч нараа дарга болгочихдог буруу гээд. Түүн шиг Гандан ч бас гайгүй лам нараа дарга болгохоос биш, сайн менежер хүн ер харагдахгүй юм. Уг нь Гандан шиг том хийдийн менежментийг бол хүмүүсийг гэгээрүүлэх ажлаа ч хийгээд, сүм хийдийнхээ орлогыг ч нэмэгдүүлээд байх чадалтай хүн хийх хэрэгтэй. Нийгэмд тустай төслүүд санаачлаад хөөцөлдөхөд улсаас ч, хувийн компаниудаас ч мөнгө олдоно. Илүү мөнгө олъё гэвэл жишээ нь Монголд, тухайлбал Дорноговийн Энергийн төв дэх Хамрын хийдийг Утай, Гүмбэн, Лхаст байдаг шиг, эсвэл бүр тэднээс ч илүү сүрлэг том мөргөлийн том обьект болгож сайжруулаад, нэг хутагт залж суулгаад, дэлхий даяар “энэ бол шарын шашны хамгийн том мөргөлийн газар” гээд рекламдахад яадаг юм. Саудын Арабын Меккад жилд 2,5 сая мөргөлчин ирдэг. Манай Хамрын хийдэд жилдээ 500,000 мөргөлчин ирэхэд болж л байна. Ингэж мөнгө олоод, түүнийгээ гол нь хүмүүсийг нүгэл тэвчих ухамсартай болгон гэгээрүүлэхэд зарцуулах хэрэгтэй.

Хөдөө аж ахуйн мэргэжилтэй над мэтийн хүнд шашны менежментийн тухай ярих хэтэрхий ахдах нь магад хэдий ч ардчилсан орны иргэн хүний хувьд үзэл бодлоо илэрхийлмээр санагдах юм. Юутай ч монголчуудын ухамсрыг сайжруулж, эрүүл нийгмийг бий болгох цөөхөн гарцын хамгийн үр дүнтэй нь шүтлэг бишрэлийг дэмжиж, хүнлэг энэрэнгүй чанарыг сурталчилсан шашны сургаалиудыг иргэдийн ухамсар, амьдралын хэв маягт нь шингээж өгөх арга байж болох юм гэсэн бодлыг минь эрхэм уншигч та тунгаан соёрхоно уу.

Үлгэрийн цаг: Гадаадууд Монголын ядуурлыг бууруулсан нь

2008-07-26T01:26:00.007+08:00

Эрт урьд цагт Монголчууд ядуу байжээ. Тэгсэн чинь америк, япон, герман, солонгосууд, бас Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банк, Олон улсын валютын сангийн "ядуурлыг бууруулдаг мэргэжилтнүүд" ирээд ядуурлыг бууруулах төсөл нилээд хэдийг хэрэгжүүлэв. Тэдний хүчинд Монголд ядуу хүнгүй болж, амар сайхандаа жаргажээ.

Ямаршуу үлгэр байна?

Зав муутай уншигч миний бичлэгийг бүгдийг нь уншаад яахав. Миний хэлэх гэсэн гол санаа бол "Ядуурлыг бууруулах төслүүд ядуурлыг бууруулж чадахгүй" гэдгийг одоо бараг ойлгоо биз. Харин Эрдэнэболор яагаад ингэж хэлэх болов гэж сонирхож байвал тухлан саатна уу.

Ядуурлыг бууруулах төсөл, хөтөлбөрүүдийн тухай би янз бүрийн статистик бичихээ больё. Гадаад хэргийн болон Сангийн яамны ажлыг би хийгээд яахав. Харин энэ талаар өөрийн мэддэг, боддог зарим зүйлүүдээ хуваалцъя гэж бодлоо. Нэг жишээнээс эхлэе л дээ. Би Германд энэ сэдвээр нэг семинарт нилээд олон орны залуустай хамт оролцсон юм. Германчууд мэдээж эхлээд өөрсдийнхөө хийдэг ажлын тухай, ялангуяа засгийн газрын хөрөнгөөр ядуурлыг бууруулдаг GTZ байгууллагынхаа тухай л яриад л эхэлнэ биз дээ. За тэгээд германчууд янз бүрийн л юм яриад байна. Харин оролцогч бидний хувьд жинхэнэ семинар орой нь эхэлсэн юм. Ганц хоёр шил пиво уугаад, бүжиглэх нэг нь бүжиглээд, ярилцах дуртай нь нэг буланд бөөгнөрөөд. Гайхалтай нь GTZ манай оронд ингэж тус болсон, манай орныг ингэж хөгжүүлсэн гэж хэлэх хүн нэг ч гарсангүй. Бүгдээрээ л шүүмжилж байна. Африкийн нэг оюутан хэлж байна. Өөрөө GTZ-д ажиллаж байсан, сард сайндаа л 500 доллар авдаг байсан, гэтэл германчууд 5000 долларын цалин аваад, дээр нь баахан нэмэгдэл, тэр дундаа гэрийн үйлчлэгчийн цалинд өгөх мөнгийг хүртэл нэмэгдэл болгож авч байсныг хуучлав. Бас нэг азербайжан нөхөр урьд нь GTZ-д ажиллаж байж. Англи, герман хэлтэй, уул уурхайн чиглэлээр магистр зэрэгтэй тэр найз маань 300 долларын цалин аваад эхэндээ баярлаад яваад байж. Гэтэл яваандаа өөрөөс нь боловсрол нимгэн герман залуу шинээр ажилд ормогцоо 3000 доллар авахад дургүй нь хүрээд цалингаа нэмүүлэхийг шаарджээ. Нөгөөдүүл нь мэдээж эелдгээр татгалзаж. Ингээд мань эр хувийн компани барааджээ.

Дээрхи жишээнүүд Монголд яг адил давтагдаж байгаа. Би өөрөө олон улсын байгууллагад ажиллаж үзээгүй. Гэхдээ ихэнхи ажиллагсад нь 300-500 долларын цалин авдаг, төслийн зохицуулагч нар нь л 1000 хавьцаа авдгийг мэднэ. 300-500 долларын цалин бол өнөөдөр Монголд тийм өндөрт тооцогдохгүй. Тэгсэн мөртлөө тэдний ажилд хүн авах шалгуур нь маш өндөр. Тэр шалгуурт нь нийцсэн хүн цалинг нь голмоор. Гэхдээ энд би нэг тайлбар хэлэх хэрэгтэй байх. Учир нь миний цалин 300 доллар ч хүрэхгүй. Гэхдээ миний хувьд ядуурлыг бууруулах төсөл дээр 500 долларын цалинтай ажилласнаас одоогийн ажлаа хийгээд, хажуугаар нь бас бус орлого (шударгаар шүү!) олоод явах нь хавьгүй ашигтай байдаг. Харин гадны төсөлд ажиллавал цалингаас гадуур орлого олох зав зай, боломж муутай.

Ядуурлыг бууруулна гэдэг тийм амархан ажил ерөөсөө биш. Ийм ажилд өндөр боловсролтой, чадвартай мэргэжилтнүүдийг сонгож ажиллуулах ёстой. Гэтэл харамсалтай нь бодит байдалд ийм байж чадахгүй байна. Өнөөдөр Монголд сайн мэргэжилтэн сард 1000-2000 доллараар үнэлэгдэж байгаа. Гэтэл манайд ажиллаж буй гадаадууд энэ байдлыг ойлгодоггүй, ойлгохыг хүсдэггүй. Тэд статистикт л итгэдэг. Статистикийн эмхэтгэл дээр Монголын дундаж цалин 200,000 төгрөг гээд байж байгаа учир тэд төслийн мэргэжилтэнд 1000 долларын цалин өгдөггүй. Ингээд гараа нь буруу эхэлж байгаа юм. Төслийн явцад нарийн мэргэжлийн хүмүүсийг сургагч багш, зөвлөхүүдийг бас цагаар буюу өдрөөр авч ажиллуулна. Өдрийн цалин нь 38,500 төгрөг билүү дээ. Энэ цалин бас л үнэхээр сайн мэргэжилтэнд бол гологдоно шүү дээ. Тэгэхээр ихэвчлэн 2-р зэргийн мэргэжилтнүүд тэр ажлыг хийж таарна.

Ядуурлыг бууруулах төсөл, хөтөлбөрүүдийн төсвийн 80 орчим хувийг тэнд ажиллаж буй гадныхан өөрсөддөө зарцуулдаг гэсэн тооцоо байдаг. Эд нарын цалин сард дор хаяж 5000 доллар, тэгээд л дээшээгээ бол хязгааргүй. Гадаад зөвлөхийн өдрийн цалин 1000 доллараас доош бараг л байхгүй байх боловуу. Тэгээд тэд бизнес классаар нисч, Чингис, Баянголд байрлана. За яахав, өндөр цалин авч болно, гэтэл ажлаа хийж чадаж байна уу гэдэг асуудал хамгийн гол нь. Үүнийг хэмжих гол үзүүлэлт бол үр дүн. Европын холбооны ТАСИС-аас нэг төсөл Монголд "Газар тариалан, мал аж ахуй хослуулан хөгжүүлэх" гэж нэг төсөл хэрэгжүүлсэн юм. 3 жилийн турш хэрэгжсэн, нилээд хэдэн сая евро цохисон төсөл. Харамсалтай нь өнөөдөр барин тавин хэлчих үр дүн үлдсэнгүй. Төслийн удирдагч нь сүүлд GTZ-д ажиллаж байгаад нэг мэдэхэд алга болсон. Авгай хүүхний асуудлаас болж хөөгдсөн сураг дуулдсан. Тэр нөхөртэй би уулзаж байсан, их л завгүй царайлсан, томрох гээд ядчихсан өвгөн байна билээ. Хийж чаддаг гол ажил нь төслийн тайлан бичих. Даварсан зөнөг чинь үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлалын мэргэжилтэй нэг австри хүүхнийг Монголд хөдөө аж ахуйн зөвлөхөөр урьж ажиллуулж байсан юмдаг. Намайг ингэж бичлээ гээд энэ төсөл дээр ажиллаж байсан хүмүүс уншвал зөвөөр ойлгоорой, зөвхөн миний л бодол шүү.

Сүүний салбарыг сэргээн сайжруулах НҮБ-ын төслийн удирдагч бас нэг англи юмуу америк ч юмуу өвгөнтэй имэйлээр харьцаж байсан. Сүүний зах зээлийн судалгаагаа хийсэн бол тайланг нь өгөөч гэж гуйсан юм. Төслийнх нь ажлын төлөвлөгөөнд тусгагдсан байсан учраас гуйсан хэрэг л дээ. Гэтэл надад өгөх биш харин өөдөөс нэхдэг байгаа. Та зах зээлийн судалгаа хийвэл бидэнд өгчихөөрэй гэж авдаг юм байна. Сүүлд тэр өвгөний зах зээлийн судалгааны тайланг сонин дээрээс үзсэн. Статистикийн эмхэтгэлээс хэдэн тоо авчихсан, тэгээд зайлуул бичих юмаа олж ядахдаа Азийн хэдэн орнуудын сүүний хэрэглээний статистикийг бас тавьчихаж. Хятадууд бага сүү ууж байна, монголчууд Хятад руу сүү экспортлох хэрэгтэй гэж "тасархай" зөвлөгөө нэгийг өгчээ. Өвөө, 10000 долларын цалин авах гоё байдаг уу?

Байдал иймэрхүү л байна. Гэхдээ болоогүй, би ядуурлыг бууруулах ажлын бас нэг том дутагдлыг онцгойлон хэлье. Арга барил нь болж өгдөггүй. Зах зээлийн нийгэм хөгжсөн аль улсад иргэдийнх нь амьжиргаа дээшилсэн явцыг харж байгаад би хувьдаа нэг л дүгнэлт хийлээ. Цөөн тооны ядуучууд нөгөө „Америк мөрөөдөл“ гэдэг шиг хувийн бизнес хийж баяжсан юм байна. Харин ихэнхи ядуучууд ажил хийгээд, тэр ажлынх нь цалин аажмаар нэмэгдсээр байгаад амьжиргаа нь дээшилсэн байх юм.

Тэгэхээр ядуурлыг бууруулахын тулд 1-т ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, 2-т үнэхээр бизнес эрхлэх чадвартай, сонирхолтой ядуучуудад бизнес эрхлэхэд нь туслах ёстой. Мөн үүнээс гадна 3-т хөдөлмөрийн чадваргүй хүмүүст, өрх толгойлсон эмэгтэйчүүдэд болон олон хүүхэдтэй өрхүүдэд үзүүлэх нийгмийн халамжийг тотвортойгоор сайжруулбал зохино. Хүн хөдөлмөрийн чадвараа алдсан байхад хүүхэд нь ямар ч байсан сургуулиас гарч ажил хийх шаардлагагүй, сургуулиа төгсөөд дээд сургуульд оръё гэхэд төрөөс төлбөрийг нь даадаг байх нь зүйн хэрэг.

Дээрхи гурван зорилтын аль нэгийг нь илүү чухал гэж үзэж болохгүй, бүгд адилхан чухал. Ядуурлыг бууруулъя гэвэл гурвууланд нь чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулах хэрэгтэй. Гэтэл манайд ядуурлыг бууруулах гэж ирсэн гадныхан 2, 3-р зорилтод чиглэсэн ажлыг хагас дутуу хийхчээ аядаад, эхнийхийг бол үндсэндээ орхигдуулж байгаа. 2-р зорилтыг яагаад дутуу биелүүлж байна гэхээр бизнесийг дэмжиж байна гээд хэдэн ядуучуудыг цуглуулаад сургалт явуулах болдог, гэтэл нөгөө сургалт нь яаж явагддаг билээ? 38,500 төгрөгийн ханштай багш нар хичээл заасан нэр зүүнэ, нөгөөдүүл нь юм сурсан дүр үзүүлнэ. Үнэндээ би өөрөө ч (ажлын шаардлагаар гэхүү дээ) ийм сургалт нэг бус удаа гаднын байгууллагын захиалгаар зохион байгуулсан. Ногоо тарих сургалтанд тэтгэврийн голдуу хэдэн авгай ирдэг юм. Зарим нь ач, зээгээ дагуулаад ирэхийг нь яана. Үнэгүй хоол идүүлэх гэдэг юм болов уу. Дахиж ийм сургалт хийхгүй юмсан. За тэгээд бичил зээл өгдөг нэг арга байна. Зээл авахад төсөл бичих хэрэгтэй. Төслийг банкны ажилтнууд шалгаруулна. Тэдний шалгуур бол тодорхой, хамгийн гол нь төсөл сайн байх хэрэгтэй гэдэг. Тэгэхээр нөгөө ядуусыг чинь төсөл бичиж сурах гэсээр байтал амьжиргаатай (ядуу гэж хэлэхээргүй) хэсэг хүмүүс төсөл бичиж мэргэшсэн хүмүүсээр хөлсөөр бичүүлээд өнөө бичил зээлийг аваад дуусгачихдаг. Харин 3-р зорилтын хувьд бол төслүүд хэрэгжих үедээ л ядууст тусламж үзүүлнэ үү гэхээс төсөл дуусаа л бол тэгээд баяртай шүү дээ. Нийгмийн халамжийг тогвтортой сайжруулахын тулд гол нь манай бизнес эрхлэгчид ашиг сайн олж, татвар сайн төлөөд, улсын төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Үүнд тэр ядуурлыг бууруулдаг газруудын оруулж буй хувь нэмэр юу байх билээ.

Өчигдөр би Улаанбаатар хот орчмын зарим нэг үнээний фермүүдээр явж судалгааны зорилгоор мэдээлэл авлаа. Фермерүүдтэй уулзаж ярилцлаа. Нэг гомдол хэлж байна. Төрөөс ч тэр, олон улсын байгууллагуудаас ч тэр хөдөө аж ахуйг дэмжих ажил зөндөө хийдэг, тендер мендер зарлаад байдаг боловч тэдэнд ямар ч хүртээлгүй байдаг гэнэ. Хүнс, хөдөө аж ахуйн яамнаас сайн үүлдрийн 10 үхэр зээлээр өгнө гэсэн зар тараахаар яваад очдог юм байна. Тэгэхээр яамныхан өөдөөс нь, танд өгөхгүй, яагаад гэвэл энэ бол ядуурлыг бууруулах ажил, харин та ядуу биш байна гэж амыг нь тагладаг гэнэ. Дэлхийн банк ч юмуу аль нэг ядуурлыг бууруулдаг газар манай яаманд мөнгө өгөөд “за та нар энэ мөнгийг зөвхөн ядуучуудад зориулдаг юм шүү” гэж захисан бололтой. Эсвэл манай төр өөрөө ядуурлыг бууруулах синдромд автчихаа юу?

Манай фермерүүдийн зарим нь, олон улсын байгууллагуудад хандаж үзэв гэнэ. Тэд ядуурлыг бууруулах ажилдаа хэт их анхаараад завгүй учир бие дааж бизнес эрхлээд явж буй фермерүүдийг хүлээж авдаггүй. Энэ бодлого буруугаас гадна, дээрхи жишээн дээрхи шиг манай төрд халдварласнаар маш ноцтой үр дагаварт хүргэж байна. Бизнес хийж зовж байсны оронд ядуу байсан нь дээр болчихож. Ингээд юм хийе гэсэн санаачлагатай хүмүүсээ цааш нь түлхээд байвал юун ажлын байр нэмэгдэх, юун нийгмийн халамж сайжрах, юун ядуурал буурах. Нийтээрээ ядуугаараа л үлдэнэ.

Манай жижиг бизнесменүүд, тухайлбал Улаанбаатар хот орчмын үнээний фермерүүдийн 95 орчим хувь нь үнэхээр өөрийнхөө санаачлагаар бизнес эрхлээд яваа хүмүүс. Урьд нь хотод амьдарч байсан хүмүүс орон байраа хүртэл зарж байж гарааны хөрөнгийг босгосон. Хөдөөнөөс ирсэн хүмүүс нь хамаг малаа зарж байж, зарим нь хөл дүүжлэх ганц Иж-Планетаа хүртэл зарж байж хэдэн сүүний үхэр авч бизнесээ эхлүүлсэн. Тэд цэвэр өөрийнхөө чадлаар өдий хүртэл явна. Тэгж яривал малчид зуданд малаа үхүүлчихээд “байгалийн гамшигт нэрвэгдлээ” гэж уйлан дуугарч байгаад нөгөө ядуурлыг бууруулах байгууллагуудаас, бас төрөөс үнэгүй мал, өвс тэжээл авч байхад фермерүүд хэзээ ч тэгж байгаагүй. “Зуд” гэдэг бол байгалийн гамшиг биш, харин менежментийн гамшиг гэдгийг тэд нотолж буй. Нэг сая хүнтэй Улаанбаатар хотыг чанартай сүүгээр хангах гээд л хамаг хүчээ барж байгаа, нөгөө талаар бараг фермер бүр нутгийнхаа нэг айлыг ажилтай болгож, харин ч жинхэнэ ядуурлыг бууруулж байгаа хүмүүс шүү дээ. Тэднийг дэмжээд өгвөл нэг байтугай нилээд хэдэн айлыг ажилтай болгож чадна. Зөвхөн тэдний туслах малчдаас гадна сүүг нь боловсруулах, борлуулах гээд зөндөө хүнд хийх ажил гарна биз дээ.

Би дахин хэлье, асуудлын нэг талыг хэт барихыг хүсээгүй юм шүү. Гэтэл асуудал өөрөө нэг тал руугаа, тухайлбал “ядуурлыг бууруулахын тулд зөвхөн ядуучуудад туслах хэрэгтэй” гэдэг хэт хялбар төсөөлөл рүү гүн хэлбийчихсэн учраас одоо нөгөө талыг нь түлхүү ярихаас өөр аргагүй байна.

“Ядуурлыг бууруулах” үлгэр, юм хийх эрмэлзэлтэй, юм хийж чаддаг хүмүүсийг дэмжсэн цагт л биелэлээ олно. Ингэж чадахгүй бол харин ч ядуурлыг нэмэгдүүлэх болно. Ерөөсөө бүгдээрээ энэ муу хар энерги шингэсэн нэр томъёог хаяад, харин “баяжилтыг нэмэгдүүлэх” тухай ярьцгаая, тэгэх үү?

Жич: би энэ сэдвийг мэдээж зөвхөн блогон дээр бичээд орхихгүй, цаашид байдлыг засч залруулахад бодитоор хувь нэмэр оруулахыг хичээх болно.

Үхэр зээлээр өгдгийн хувьд нэмж хэлэхэд ер нь хөдөө аж ахуйн яамныхан тэгээд тус бүр нь 2 сая төгрөгийн үнэтэй, өдөрт зөвхөн тэжээлд 6000 төгрөг нэхдэг, тохилог байр сав, маллагааны нарийн технологи шаарддаг малыг, хэн нэгэн ядуу хүнд зээлээр өгчихөж болно. Гэтэл нөгөө хүн маань өдөрт өөрийнхөө хоолонд 6000 төгрөг зарах чадалгүй байж хаанаасаа 60,000 төгрөг олж 10 үхрээ тэжээх болж байна аа? За тэгээд цаашилбал тэр үнэтэй цайтай мал Монголд дасахгүй үхэх тухай ярьж муу ёрлоод яахав. Ингэж ядуурлыг бууруулдаг юмуу? Та нар тэр япон мэргэжилтнүүдийн, америк зөвлөхүүдийн үгэнд улам сайн ороорой!

Цагаа харамлахуй

2008-07-01T03:56:00.008+08:00

Томоогүй багадаа би чинь хэмжээлшгүй саналаа

Тогтсон хэдхэн насаа цөөнийг нь мэдэж ухаарлаа... дуучин Батсүхийн “Насны ханш” дуунаас

40 гараад, амьдрал ид жигдэрч байх үедээ ингээд дуулаад сууж баймааргүй байна. Тэгэхээр цагийг зөв зарцуулах тухай үргэлж бодож, өөрийгөө хянаж байхаас өөр аргагүй. Нөгөө талаар нас ахих тусам ихэнхи хүмүүсийг шинийг сурч мэдэх, шинэ ажил эхлүүлэх урам зориг, идэвхи, оюуны хүчин чадал нь ч гэсэн сулардаг бололтой. “35 хүртлээ ямар нэг том нээлт хийгээгүй хүн суут эрдэмтэн болж чадахгүй” гэж Эйнштейн хэлсэн гэдэг. Энэ нь зөвхөн эрдэмтдэд биш, бүх хүнд хамаатай гэж бодож байна. 35 биш юм гэхэд ядаж 40 хүртлээ бусдад хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц нэг том ажил хийхгүй бол горигүй нь.

Цагийг зөв зарцуулах гэдэг ойлголт чинь хэлэхэд амархан боловч их нарийн учир жанцантай. Германы эрдэмтэн Ё.Кноблаухын (монголоор Сармис гэсэн марзан нэртэй) үзэж буйгаар “Цагийн менежмент” сэтгэл зүйн шинжлэх ухааны нэг бие даасан судлагдахуун болсноосоо хойш өнөөг хүртэл дараахь 4 үе шатыг дамжсан гэнэ:

1. Үйлдэлд чиглэсэн цагийн менежмент (ЦМ)
2. Зорилгод чиглэсэн ЦМ
3. Хүчин чадалд чиглэсэн ЦМ
4. Ажил-амьдралын балансад чиглэсэн ЦМ

Тэгээд мань хүн өөрөө 5 дахь үеийг нь шинээр хөгжүүлж байгаа, энэ нь “Хамтын амьдралд чиглэсэн ЦМ” гэж “Ein Meer an Zeit“ (монголоор Цагийн Тэнгис) номондоо бичжээ.

Сармис гуайн хөгжүүлж байгаа онолыг нь харж л байя, тийм ч шинэлэг санагдсангүй. Эхний 4 үеийн ЦМ-ийг товчхон танилцуулахад үйлдэлд чиглэсэн гэдэг нь зөвхөн хүн оногдсон ажлуудаа яаж бага цагт үр дүнтэй амжуулах вэ гэдгийг судалдаг бол зорилгод чиглэсэн ЦМ-ийн дагуу хүн зорилгодоо хүрэхийн тулд чухам юуг хийх вэ гэдгээ сайтар бодож төлөвлөх ёстой. Хүчин чадалд чиглэсэн ЦМ нь хүн өөрийнхөө хүчин чадлыг сайтар мэдэж байх, тэгээд үүндээ тохирсон зорилгуудыг тавих нь зүйтэй гэдэг. Ажил-амьдралын балансад чиглэсэн ЦМ нь хүмүүс ЦМ-ийг зөвхөн ажлаа төлөвлөх хэрэгсэл болгож буйг шүүмжилж, алба ажил, хувийн амьдралаа аль алийг нь тодорхой зорилтуудын дагуу төлөвлөж байх хэрэгтэй гэж сургадаг.

Би Германд 8 жил амьдарсны эцэст Монголд өнгөрсөн 12 сард ирээд 1 сард ажилд ордог юм байна. Монголоос хол удсаныг ч хэлэхүү, эхний 3 сард наашаа гэсэн болгон руу очоод л, энд тэнд баахан улсуудтай танилцаж, албаны байдлаар уулзахтай нь уулзаж, шоудахдаа шоудаад л, баахан хүмүүстэй хамтарч ажиллахаар тохиролцов. Үнэндээ энэ нь сонирхолтой байсан л даа. Багаасаа л юм юмаар оролдож, энд тэндгүй явж байдаг зуршил ч бас нөлөөлсөн.

Сүүлийн үед нэг л бишээ. Ямар сайндаа цагийн менежментийн тухай бичээд сууж байхав. Германд оюутан байхад Монголд очоод ингэнэ, тэгнэ гээд л баахан юм бичсэн төлөвлөгөөндөө одоо нэг засвар хийхгүй бол болохгүй болж. Дээр дурдсан зорилгод чиглэсэн ЦМ гэдэгт анхаарлаа түлхүү хандуулахгүй бол хэтэрхий олон зүйлийг зэрэг амжуулах гэж яваад сүүлдээ юу ч үгүй болж мэдэхээр санагдах боллоо. Мэдээж ажлын хажуугаар гэр бүл, эрүүл мэнд, амралт, урлаг, соёлын хэрэгцээ, хувийн боловсрол (жишээ нь хятад хэл сурах) гэх мэт зөндөө асуудлуудыг зохицуулах, үүнд цаг зарцуулах шаардлагатай.

Германд цагийн менежмент судалдаг бас нэг эрдэмтэн болох Зайверт гуай хүмүүсээс “та хэдэн малгай өмсдөг вэ” гэж асуугаад, “зарим малгайгаа тайлж хаях хэрэгтэй юм биш үү” гэж анхааруулжээ. Малгай гэдэг нь нийгэмд гүйцэтгэж буй үүрэг ролиудыг нь хэлж байна. Жишээ нь би малгайгаа тоолъё. “Аав”, “нөхөр”, “хүү”, “дүү”, “найз”, “хамаатан”, “ХААИС-ийн Экстейншиний сургалтын төвийн эрхлэгч”, “Герман-Монголын Гүүр ТББ-ын У.З-ийн гишүүн”, “МАХН-ын гишүүн” гэх мэт байнга өмсдөг арваад малгай байна. Энэ нь цөөдсөн юм байлгүй, сүүлийн үед бас “блогчин” гэдэг малгай аваад өмсчихсөн.

Бас үе үе өмсдөг “судлаач”, “багш”, “зөвлөх”, “менежер”, “орчуулагч”, “шатар сонирхогч” гэсэн малгайнууд ч байдаг. Монголд ирснээс хойш хүмүүсийн надад өмсүүлчихсэн малгайнууд бас байна. “Хөршийн томоотой хүүхэд”, “СӨХ-ийн хурлын тэргүүлэгч” гэх мэт. Нийлээд 20, бараг 30 хүрэх байхаа.

Эдгээрийн заримыг нь, жишээ нь “аав”, “хүү” гэх мэтийг бол хаях боломжгүй нь мэдээж. Харин бусдаас нь заримыг нь тайлж хаяхгүй бол нэг мэдэхэд хаашаа, юунд хүрэх гэж яваагаа ч мэдэхээ болих гээд байна. Зайверт гуай “та эхлээд зорилго, зорилтуудаа сайтар бодож боловсруулах хэрэгтэй, тэгээд эдгээр зорилтуудад хүрэхэд чинь хэрэг болох малгайнуудаа үлдээгээд, бусдыг нь хаях хэрэгтэй” гэж зөвлөжээ. Үүнийг дахиад нэг уншвал “хэрэв ингэхгүй бол амьдрал чинь үр дүн муутай өнгөрнө шүү” гэсэн заналхийлэл мэт.

Олон малгайтай хүн өдөрт хэд хэдэн малгай сольж өмсөх хэрэг гарна. Би жишээ нь өглөө босохдоо л “аав”, “нөхөр” малгайнуудаа өмчихсөн байдаг. Тэгээд гэрээс хаалгаар гарангуутаа “сайн хөрш” малгайгаа өмсөнө. Машиндаа суунгуутаа “жолооч” малгайгаа, ажил дээрээ очингуутаа “ХААИС-ийн ЭСТ-ийн эрхлэгч” малгайгаа өмсөнө. Хүн ирэх буюу утас дуугарах болгонд өнөөх 30 малгайгаа бэлдэж тавиад, хэн ярьж байгаагаас нь шалтгаалж аль нэгийг нь өмсөнө. Гадуур ажил хөөцөлдөж явахдаа бас хэнтэй уулзахаас шалтгаалаад янз бүрийн малгайгаа солиод л өмсөөд байна.

Хэтэрхий олон малгайтай байхад үнэндээ зарим нэг талаараа ашигтай мэт боловч нөгөө талаараа маш хортой. Америкийн нэг киноны гол дүрийн нөхөр, бас надархуу хаа сайгүй цохиж явдаг сайхан гар, “I am everywhere and nowhere“ гэж цухалдаж байдаг санаанд орж байх чинь. Монголоор утгачилбал “би хаа сайгүй байгаа юм шиг мөртлөө хаана ч байж чадахгүй байна” гэсэн үг л дээ. Энэ их чухал үг юм шиг надад санагддаг. Хүн тодорхой нэг ажилд хамаг анхаарлаа хандуулж байж л тэр ажлаа бусдаас илүү хийж чадна. Мэдээж өнөөгийн нийгэмд ихэнхи ажил мэргэжлийн хувьд зөвхөн нэг төрлийн ажил хийх боломжгүй, янз бүрийн л даалгаврыг биелүүлэх хэрэгтэй болдог. Гэхдээ л хүн өөрийн гэсэн зорилго, чиг шугамтай байхгүй бол бусдын хий гэсэн бүгдийг, эсвэл орлого олох боломжтой бүх ажлыг хийгээд яваад байвал нэг мэдэхэд нөгөө Батсүх гуайн дууг дуулаад сууж байх вий.

Миний хувьд зарим нэг арга хэмжээнүүдийг авч эхлээд байгаа. Бүтэн сайн өдөр гар утсаа унтраадаг, шоудах бол Баасан, Бямба гаригт биш, долоо хоногийн дундуур амжуулдаг болсон. Сонгуулийн дараа МАХН-ын идэвхтэн гишүүн, МАСЗХ-ны салбар зөвлөлийн дарга байхаа больж, зүгээр “сул” гишүүн болохоор шийдсэн. Ирэх жилээс оюутнуудад хичээл орохоо болино, орос хэлээ сэргээхээ энэ жилдээ азнана гэх мэт шийдвэрүүдийг гаргаад байна. Оройтоогүй дээрээ амьдралаа цэгцлэх минь.

Эйнштейн гуайд нээрээн Израйл улсын анхны ерөнхийлөгч болох санал ирснийг мань хүн хүлээж аваагүй гэдэг. Бодвол цагаа харамласан байх л даа.

Томоогүй багадаа би чинь хэмжээлшгүй саналаа...

Хэтэрхий болгоомжтой байх л хамгийн том аюул

2008-07-01T03:49:00.003+08:00

Бидний сэтгэхүй ихэвчлэн тогтсон загварын дагуу ажилладаг. Хэдийгээр загварын дагуу сэтгэх нь цаг, энерги хэмнэдэг боловч гарч буй үр дүн нь үргэлж адилхан байдаг. Заримдаа шал хөндлөн сэтгэж байя л даа!

Хэрэв та ямар нэг шинэлэг санаа, өвөрмөц шийдэл хайж байгаа бол одоо сэтгэж буй загвараа орхи. Дассан дүрэм, журам, хууль, теорем, үндэслэлүүдээ бүгдийг нь үл тоомсорлоод, толгойнд чинь ямар л санаа буунав, түүнийг цуглуул. Утга учиргүй, инээдтэй зүйл сэтгэлээ гэж өөрийгөө бүү шүүмжил, бусдын шүүмжлэл, тохуурхлаас битгий болгоомжил. Ингээд ч шинэлэг санаа төрөхгүй бол тогтсон загварыг бүр албаар зөрчиж, хамгийн утгагүй санаануудыг цуглуул. Брэйнсторминг-ийн аргыг хэрэглэ. Дандаа очоод байдаггүй, сонирхолтой газруудад оч, жишээ нь Жанрайсэг хийд, Хийморийн овоо, Хамрын хийд гэх мэт. Хотоос зайдуу газар машинд сууж явахдаа, эсвэл хот дотор микроавтобусанд чихэлдэж явахдаа, саунд хөлөрч суухдаа, 100 грамм татчихаад найзтайгаа биллиард цохиж байхдаа нөгөө асуудлаа бодоод үз. Таны наад сэдэв буюу асуудлын чинь тухай ямар ч мэдлэггүй хүмүүсээс зөвлөгөө хүс. Нарантуулын наймаачнаас, баарны зөөгчөөс, 1-р ангийн жаалаас, 80 настай эмээгээс саналыг нь асуу.

Confused: Хаширлах уу, Зориглох уу?

2008-06-01T23:53:00.000+08:00

Хүн их мэдэх тусам мэдэхгүй нь бас ихэсдэг гэж яасан үнэн үг вэ. Миний хувьд бол өөрийгөө улам л голоод байх янзтай юм. Саяхны жишээ хэлэхэд дөнгөж докторын ажлаа эхлүүлж байхад гарах үр дүн нь бараг тодорхой байсан бол сэдвээ гүнзгийрүүлж судлаад, Монголд судалгаа хийсний дараа юун үр дүн мантай, нэг хэсэг бүр юу судалж байгаагаа мэдэхээ больтлоо эргүүтсэн үе ч бий. Сайн удирдагчийн ачаар яваандаа чиглэлээ тодорхой болгож тодорхой үр дүнгүүд гаргасан л даа. Гэхдээ одоо эргээд харахад юу хийх гэж байгаагаа ч сайн мэдэхгүй байж юун ч их юм санаж байж вэ гэж инээд хүрдэг юм. Номноос уншсан бага сага мэдлэг минь Монголын хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэхэд хангалттай санагдаж байлаа, тэр үед. Залуу ч байж :). Эхний жил удирдагчийнхаа өөдөөс ном хаялцдаг байсан бол хоёрдахь жилдээ санал солилцдог болоод гурав дахь жилдээ өөрөө нэг их ярилгүй харин ажилдаа хэрэг болох зөвлөгөө горьдосхийж суудаг болов. Эрдэм шинжилгээний ажил хүнийг ингэж хүмүүжүүлдэг юм байна.

Одоо ер нь их хашир болчихлоо. Гэхдээ заримдаа ингэж их хашир байх бас ч дэмий юмуу гэж бодох юмаа. Нэг шинэ санаа олчихоод түүнийгээ баталгаажуулах гэж наян ном уншиж, ерөн хүнээс асууж явсаар байтал цаг хугацаа хүлээхгүй учир нөгөө санаа хэрэгжих бололцоогүй, хэрэгжээд ч тус нэмэргүй болчихдог тал бас байна. Тэгэхээр 100% найдвартай болохыг нь хүлээхгүй, 70-80%-тай байхад нь хэрэгжүүлээд эхэлчихвэл зүгээр ч юм шиг. Ер нь 100% баталгаа гэж юу юм бэ? Ямар ч алдаа гарахгүй гэсэн үг үү?

Хүн ямар бурхан биш, хүний гараар хийгдэж байгаа ямарваа ажил хэзээ ч 100% баталгаатай байдаггүй юм. (Байгалийн шинжлэх ухаанд туршилтын үр дүнд статистик боловсруулалт хийхэд ихэвчлэн 95% магадлалыг хангалттай гэж үздэг.) Эсвэл 100% гэдэг нь эсэргүүцэх ямар ч үндэслэлгүй болтлоо баримтажсан гэсэн үг үү? Тэгвэл дэлхийн бүх хүмүүст хүлээн зөвшөөрөгдсөн ямар нэг онол юмуу ямар нэг санаа ер нь байдаг юм уу? Гурвалжин дөрвөн өнцөгтэй байж болно гэсэн онол байдаг тухай дунд сургуульд байхдаа сонсож байсан юм байна. Зүгээр нэг жишээ. Америкчуудын ихэнхи нь дэлхийг бурхан бүтээсэн гэдэгт итгэж байна. Бас нэг жишээ.

Ингээд эргэцүүлээд байхаар ерөөсөө бүхнийг нэгд нэгэнгүй төлөвлөж, цаг үргэлж баримт нотолгоо хайж яваад баймааргүй, өөрийнхөө зөв гэж бодож буй санааг шууд хэрэгжүүлмээр санагддаг. Зөвхөн судалгааны ажлын ч биш, бизнесийн санааг ч бас. Эцсийн эцэст надаас шалтгаалахгүй, миний тооцоолж чадахгүй хүчин зүйлүүд гэж байна. Бас аз гэж байна. Манай бизнесменүүдийг хар л даа. 1980-аад он, 1990-ээд оны эхээр багшдаа тэнэг мангараараа дуудуулан байж аравдугаар ангиа арай гэж төгсч байсан хүмүүс өнөөдөр аль хэдийнэ өөрсдөө саятнууд болчихсон, өч төчнөөн хүнийг ажлын байраар хангаад улсын төсөвд хэдэн тэрбумаар нь орлого оруулж байна. Тэгэхэд тэр үед арваа алтан медальтай төгссөн хүүхдүүдийн хэд нь өнөөдөр мэдлэг боловсролоороо гайхуулаад, хүнд хэрэгтэй зүйл хийгээд явж байна вэ. Нөгөө магадлалын онол хаана байна?

Нэг бодлын харин ч хэт их ухаантай байгаад дэмий юм шиг. Юм хийхээсээ өмнө бүтэлгүйтэж болох бүх хувилбаруудыг нь судлаад мэдчихээр сүүлдээ айгаад юу ч хийж чадахгүй болно. Тэрний оронд нэг их нарийн бодож төлөвлөлгүй, тэгсгээд болно биз гээд л шийдвэр гаргачихдаг, бидний нөгөө хэлээд байдаг “гүндүүгүй монгол эр”-ийн зан чанар харин ч зөв юм бишүү?

PS: “Эргэцүүлэл” ангилалд бичиж буй зарим зүйлс хоорондоо сөргөлдсөн, нэгнийгээ үгүйсгэсэн байж болзошгүйг анхааруулъя. Үнэнийг хэлэхэд би өөрөө амьдралын учрыг олох гэж эрэлхийлдэг, хүрээлэн байгаа орчноо өөрийнхөөрөө тайлбарлах гэж оролддог насан дээрээ яваа болохоор өөртэйгээ зөрчилдөх үе бишгүй л гарах юм. Та бүхэн хэрэгтэйг нь аваад хэрэггүйг нь хаяна биз.

Хүн өвдөхийн зовлонг сайн мэддэг хэрнээ эрүүл байхын жаргалыг тоодоггүй

2008-06-01T23:30:00.000+08:00

Өдөржин оффист хөдөлгөөнгүй суудаг хүмүүст хоёр дасгал зааж өгье. Дараахь дасгалуудыг хийхийн тулд суудлаасаа өндийх ч шаардлагагүй.

1. Гар, нурууны булчинг чангаруулах дасгал

Iирээ рүүгээ шахаж эгц суугаад хоёр гарынхаа алгаар ширээнийхээ тавцан доороос чанга түлх. Ингэхдээ мөрөө аль болох доош нь унжуулж, хоёр далаа ойртуулан шахна. Нуруу эгц байх ёстой. Хэдэн секундын турш ийнхүү түлхээд, дараа нь биеэ суллаад, дахин давтана. 5-ааш доошгүй давталттай.

2. Хөлийн улыг амрааж, бодисын солилцоо сайжруулах дасгал

Хоёр хөлөө өсгийгөөр нь өргөж, хурууны үзүүрүүд дээр байрлуулна. Дараа нь өсгийгөө аажим буулгахдаа өлмийгөө өргөх маягаар хөлийнхөө улыг амраана. 10-аас доошгүй давталттай.

PS: Өргүй бол баян, Өвчингүй бол жаргал гэдэг Монгол ардын үг байдаг. Бид ялихгүй зүйл дээр сэтгэлээр шаналж, зовлон тоочиж явах үедээ тахир дутуу хэрнээ сэтгэлээр өөдрөг яваа хүмүүсийг нэг харчихаж баймаар юм.

Саяхан Германы хэвлэл дээр нэг Diana Odell гэдэг нэг америк бүсгүйн тухай бичжээ. Уушигны өвтэй учраас 3 настайгаасаа хойш 61 хүртлээ нийт 58 жил бүх биеэрээ нэг багажин дотор, зөвхөн толгойгоо ил гаргаж хэвтсэн гэнэ. Гэвч тэрээр энэхүү эмгэнэлт хувь заяандаа бууж өгөлгүй идэвхтэй амьдарч, High School-ийн шалгалтыг өгч, хүүхдийн нэг ном бичсэн байна. Мөн их сургуульд хоёр семестр суралцжээ. Түүнд саяхан нэгэн их сургуулиас хүндэт доктор цол хүртэл олгосон гэнэ. Харамсалтай нь цахилгааны саатлын улмаас багаж нь саатаж, Diana нас баржээ.

Өөр олон үгээр яахав. 1-рт эрүүл мэнддээ анхааръя, 2-т жижиг сажиг асуудалд бухимдахдаа ингэх шаардлага байна уу үгүй юу гэж бодож байя. Дэлгүүрт кассанд 5 минут оочерлохдоо, эсвэл машинтай явж байхад урдуур нэг такси дайрч эгнээнд орсны төлөө хамаг нервээ барах хэрэг юу байна? Тэглээ гээд би ямар үхчих биш. Keep cool!

Эрүүл мэнддээ анхаарахын хувьд уг нь ч би бодоод л яваа юм. Зав зай гаргаж спортоор хичээллэдэг хүмүүст атаархаад л. Саяхан манай модны 2-т шинээр нэг фитнессийн клуб нээгдсэн. Тэрэнд явах санаатай. Уншигч та спортоор хичээллэдэг үү?

Зуун төгрөгтэй байхаар зуун нөхөртэй байсан нь дээр

2008-05-31T18:20:00.001+08:00

Хүн сонирхолтой, утга учиртай амьдрахад найз нөхдийн хүрээлэл хамгаас чухал хэрэгцээтэй. Тийм ч учраас Ажил-Амьдралын балансыг тэнцвэртэй байлгая гэвэл найз нөхөд болон бусад дотны хүмүүстээ цаг зарцуулж байх хэрэгтэй.

Найз нөхдийг дараахь байдлаар дөрөв ангилж болно:

1. Дурсамжинд мөнхрөх найзууд: багадаа хамт тоглож өссөн, эсвэл сургуульд нэг ангид сурч байсан найзууд. Одоо нөхөрлөхөө больсон хэдий ч бид тэднийг хэзээ ч мартахгүй, тэд бас намайг хэзээ ч мартахгүй.

2. Дотнын найзууд: жаргах, зовох аль ч үед итгэл дааж, түшиг болох цөөн найзууд. Бие биендээ туслахдаа тусалж, аргадахдаа аргадаж, нэгийгээ шүүмжлэхдээ шүүмжилсээр бид амьдралын урт замыг хамтдаа туулна.

3. Хүнд үед тусалсан нөхөд: жирийн үед тийм ч дотно биш боловч хүнд хэцүү үе тулгарахад дотносож нөхөрлөсөн хүмүүс. Хэсэг хугацаанд нөхөрлөсөн ч байж болно.

4. Сонирхол, хобби буюу ажил мэргэжлээр холбогдсон найзууд

PS: жинхэнэ найз (real friend), зуурдын найз (simple friend) хоёрын ялгааг өгүүлсэн дараахь шүлгийг интернэтээс оллоо.

A simple friend has never seen you cry.
A real friend has shoulders soggy from your tears.

A simple friend doesn't know your parents' first names.
A real friend has their phone numbers in his address book.

A simple friend brings a bottle of wine to your party.
A real friend comes early to help you cook and stays late to help you clean.

A simple friend hates it when you call after he has gone to bed.
A real friend asks you why you took so long to call.

A simple friend seeks to talk with you about your problems.
A real friend seeks to help you with your problems.

A simple friend wonders about your romantic history.
A real friend could blackmail you with it.

A simple friend, when visiting, acts like a guest.
A real friend opens your refrigerator and helps himself.

A simple friend thinks the friendship is over when you have an argument.
A real friend knows that it's not a friendship until after you've had a fight.

A simple friend expects you to always be there for them.
A real friend expects to always be there for you!

A simple friend will read and throw this letter away.
A real friend will send it back to you until he's sure it's been received.

ТА УНШ

2008-04-27T17:24:00.000+08:00

Оюутан хүн мэргэжлийн ном хэвлэл унших арга барилаа эртнээс төлөвшүүлж авах хэрэгтэй. Харамсалтай нь зарим оюутнуудыг харахад үргэлж л номын санд сууж, ном уншиж байх авч сарын дараа л уншсанаа мартсан байдаг. Хайран цагаа зарцуулсан хөдөлмөр нь ингээд талаар өнгөрөхөөр юутай харамсалтай.

Би нэг ажлыг хоёр дахин хийхэд үнэн голоосоо дургүй. Хэрэв оюутан та ч бас над шиг бодож байвал миний одоо танилцуулах гэж буй, ном хэвлэлийг хамгийн үр дүнтэй унших аргыг эзэмшээрэй. АНУ-ын эрдэмтэн Ф.Робинзоны 1970 онд анхлан боловсруулсан PQRST аргыг дур мэдэн монголчлоод ТА УНШ болгосныг минь өршөөнө биз. Энэ аргын дагуу аливаа материалыг таван үе шаттайгаар уншина. Эдгээр үе шатуудыг тус бүрд нь доор дэлгэрэнгүй танилцуулъя.

1. Танилцах (Preview)
Эхлээд унших гэж буй номтойгоо товчхон танилцах хэрэгтэй. Гол нь тухайн ном чухам ямар сэдэвтэйг илрүүлж, ямар зорилгоор унших, юу олж мэдэх боломжтойгоо тодорхой болговоос зохино. Үүний тулд юуны өмнө нэр, гарчиг, өмнөх үг, оршлыг нь уншина. Ялангуяа гарчгийг нь анхааралтай судлаарай. Түүнээс гадна зохиогчийнх нь талаар боломжийнхоо хэрээр бага сага мэдээлэл авчихад гэмгүй. Мэргэжлээрээ олон жил ажилласан, урьд нь ном бичиж байсан хүний ном шинэхэн сургууль төгссөн хүний анх удаа бичсэн номноос хавьгүй илүү чанартай байх нь ойлгомжтой. Мөн цаашилбал ашигласан хэвлэлийн жагсаалтыг нь гүйлгээд харчих хэрэгтэй. Шинжлэх ухааны мэдээлэл авах хүсэлтэй оюутны хувьд мэдээж хэн нэгний санаанаасаа зохиосон "уран зөгнөл", эсвэл үндэслэлгүй таамаглалууд уншиж цагаа үрэхийн оронд тухайн салбарт урьд нь хийгдэж байсан судалгааны үр дүнгүүдээс иш татаж, бодит мэдээ баримтаар баталгаажсан материал унших нь илүү ач холбогдолтой. Гадаадад сурч буй оюутнуудад анхааруулахад та бүхэн гадаад эрдэмтэд бүгдээрээ мундаг эрдэмтэй, бичсэн бүх номнууд нь сайн гэж бодож болохгүй шүү. Хаа газар адилхан, чанаргүй ном чанартайгаасаа хавьгүй олон байдаг.
Хэрэв тухайн номонд дүгнэлт (Summary) буюу хураангуй (Abstract) байвал заавал унших хэрэгтэй. Уншихдаа бүр маш анхааралтай уншина шүү. Яагаад гэвэл сүржин нэр, гарчигтай боловч даржин агуулгатай ном цөөнгүй байдаг учраас нэр, гарчиганд хуурталгүй агуулгатай нь заавал урьдчилан танилцах нь зүйтэй. Ийнхүү номтойгоо танилцсаны эцэст унших үгүйгээ шийднэ. Тааралдсан ном болгоноо уншаад байх ер нь дэмий шүү дээ. Хэрэгцээтэй мэдээллээ авч чадна гэж бат итгэсэн номоо л унших хэрэгтэй.

2. Асуулт тавих (Question)
Ингээд тухайн номоо уншихаар нэгэнт шийдсэн бол одоо тодорхой асуултууд тавих хэрэгтэй. Энэ нь унших процессоо төлөвлөж буй нэг хэлбэр юм. Асуултуудын зарим нь зөвхөн тухайн номын агуулгатай холбоотой байхад зарим нь эргэцүүлэл маягтай байж бас болно. Эхлээд та т хайн номыг зохиогчоос ярилцлага авах гэж байна гээд бодчих. Тэгвэл ямар асуултууд тавих вэ? Жишээ нь "Та энэ номыг хэнд зориулж бичсэн бэ?", эсвэл "Таны энэ ном уншигчдад зөвхөн мэдээлэл олгох зорилготой юу аль эсвэл тэднийг ухуулах буюу шинэ санаа, сэдэл өдөөх зорилгтой юу?" ч гэдэг юмуу. "Та дүгнэлтээ хэрхэн нотолж байна вэ? гэсэн асуулт байж болно. Харамсалтай нь зохиогч хажууд чинь байхгүй учир та эдгээр асуултууддаа зохиогчийн өмнөөс өөрөө хариулах болно :). Дараа нь уг номын талаар хэлэлцүүлэг хийх байна гэж төсөөлөөд үүндээ зохицсон асуултуудыг бодож ол. Жишээ нь "Зохиогчийн гаргасан дүгнэлт, энэ салбарт хэвшил болсон үндсэн онолтой нийцэж байна уу эсвэл зөрчилдөж байна уу?", мөн "Энэ номон дахь мэдээлэл миний урьд нь уншсантай хэрхэн холбогдох боломжтой вэ? гэх мэт. Ийнхүү тодорхой асуултууд тавьж, тэдгээрийнхээ хариултуудыг нь эрэлхийлж унших нь зүгээр л "юу ч гэсэн уншаад үзье" гэх байдлаар уншихаас хамаагүй илүү сонирхолтой бөгөөд үр дүнтэй.

3. Унших (Read)
Юу ч гэсэн нэр томъёоны толь хажуудаа тавьчих. Аяга өтгөн кофе байхад бас илүүдэхгүй :). Тэгээд анхаарал чинь төвлөрч байвал бол шууд унш, хэрэв сэрвэлзээд байвал анхаарал төвлөрөөх дасгал хий. Жишээ нь цагийнхаа секундын зүүг 2 минутын турш ширт, эсвэл нүдээ аниад толгой дээр чинь нэг жүрж байна гэж төсөөлөөд түүнийг нэг минутын турш унагахгүй байхыг байхыг хичээ. Цаасан дээр нэг минутын туршид наймын тоонууд томоор зурж бас болно.
Уншиж байхдаа түрүүний томъёолсон асуултуудаа үе үе эргэн харж, хариултуудыг нь олж чадаж буй эсэхээ шалгаж байх хэрэгтэй. Хэрэв асуултууд чинь тохиромжгүй, эсвэл хангалтгүй санагдвал өөрчлөх буюу шинэ асуултууд нэмж болно. Ингээд асуултуудад чинь хариу болж чадахуйц, өөрөөр хэлбэл таны унших болсон шаардлагыг чинь хангахуйц хэсгүүд дээр голлон анхаараарай. Зохиогчийн хамгийн гол санаа, дүгнэлтүүдийг зөвхөн уншаад зогсохгүй, бас бичиж тэмдэглээд авчихад илүүдэхгүй. Сүүлд нь мартсанаа сэргээе гэвэл бүтэн ном дахин эхнээс нь уншихын оронд өөрийнхөө тэмдэглэснийг харчихвал маш их цаг хожино. Зохиогчийн хэрэглэсэн тэмдэглэгээнүүд, хүснэгт, зураглал, бүдүүвчүүдийг сайтар судал.

4. Нэгтгэн дүгнэх (Self Recitation)
Одоо номоо хамхиад гол санаанууд, дүгнэлтүүдийг нь эргэн санах гээд үз. Тавьсан асуултуудаа одоо уншсандаа тулгуурлан өөрийнхөө үгээр хариулахыг хичээ. Хариулж чадахгүй бол дахиад эхнээс нь унш. Хэрэв шинэ асуултууд тавимаар санагдвал тэр дор нь томъёолоод хариуг нь хайж ол.

5. Шалгах (Test)
Дээрхи 4 үе шатыг туулсан бол одоо нийтэд нь дүгнэнэ. Эхлээд бүлэг болгоны гарчгийг харж байгаад тус бүлгийн агуулгыг өөрийнхөө үгээр ярьж үзэх хэрэгтэй. Эхлээд бүх асуултынхаа хариуг олж чадсан эсэхээ шалгаад дараа нь өөрийнхөө бичсэн тэмдэглэлийг шаардлага хангахуйц болсон эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Дутуу мэдээллээ нэмж оруул. Зарим тохиолдолд тухайн номноос авахыг хүссэн мэдээллээ бүрэн дүүрэн авах боломжгүй байх нь ч бий. Энэ тохиолдолд дараа нь өөр ямар ном уншихаа бас төлөвлөнө. Уншлагын энэхүү үе шатанд ганц хүн биш, харин хоёулаа хамтарч уншсан номынхоо тухай харилцан ярилцаж, бие биенээ шалгах маягаар давтвал илүү үр дүнтэй.

Ингээд та бүхэнд уншлагын таван үндсэн үе шатуудыг танилцууллаа. Одоо нэмэлт мэдээлэл болгож ном унших хурдыг сааруулдаг дөрвөн түгээмэл дутагдлыг танилцуулъя. Та бага хугацаанд ихийг уншиж ойлгохыг хүсвэл эдгээр дутагдлуудаас зайлсхийж яваарай.

- Үгчилж унших. Хүний харц юм унших үед урсгал хэлбэрээр хөдөлдөггүй, харин тодорхой давтамжтайгаар "үсэрч" байдаг. Текстийн нэг хэсэг дээр харц тогтмогц хүн тэр хэсгийн үгнүүдийг унших бөгөөд харин харц дараагийн зогсоол руугаа яг шилжиж байх (үсрэх) үед бол юм харагдахгүй. Зарим хүмүүс, ялангуяа багаасаа ном уншиж сураагүй хүмүүсийн харц нь үг бүр дээр тогтдог учраас тэд маш удаан уншдаг. Харин сурамгай уншигчид бол харцаа хоёроос гурав, эсвэл бүр түүнээс ч илүү үгний хооронд үсэргээд сурчихсан болохоор хурд уншина. Хурдан уншиж суръя гэвэл номныхоо хуудсууд дээр босоо шугамнууд харандаагаар шугамдаж татаад дасгал хийх хэрэгтэй. Эхлээд харьцангуй ойрхон, тухайлбал дундаа 2-3 үгийн зайтай шугамдах бол сүүл рүүгээ зайг нь ихэсгэж, нэг мөрийг ердөө 2-3 хуваах хэрэгтэй. Ийм дасгал хийхэд эхэн үедээ ядрах боловч мэдрэлийн ядаргаанд орчихно гэж санаа бүү зов. Бид ер нь нүд, тархиныхаа хүчин чадлын өчүүхэн хувийг ашигладаг шүү дээ.

- Уншсан хэсгүүдээ эргэж унших. Заримдаа юм уншиж байхад харц өөрийн эрхгүй нэг л мэдэхэд уншчихсан хэсгүүд рүү ухарчихсан байдаг. Энэ нь анхаарал сайн төвлөрөөгүйн шинж юм. Үүнээсээ сэргийлье гэвэл уншчихсан мөрнүүдээ цаасаар таглаад бай. Мөн л нилээд дасгал шаардах боловч хурдан уншаад сурчихвал дасгал хийхэд зарцуулсан цаг чинь сүүлд нь хэд нугарч нөхөгдөнө гэдэгт итгээрэй.

- Үглэж унших. Зарим хүмүүс унших явцдаа уншсанаа амандаа үглээд байдаг. Энэ бол маш буруу хэвшил. Учир нь нүдээрээ унших нь амаараа ярьснаас хэд дахин илүү хурдан. Тэгэхээр үглэж уншиж буй хүн нүднийхээ унших хурдыг хүчээр сааруулж байна гэсэн үг. Гэхдээ ойлгоход маш хэцүү буюу эсвэл цээжлэх хэсгүүдийг аажуухан уншиж, өөртөө дуулдахаар чангахан шиг дуудаж болно.

- Харц булаахаар эд зүйлс хажуудаа байлгах. Юм уншиж байхад зөвхөн ном руугаа л харах хэрэгтэй. Гэтэл ширээн дээр элдэв сонирхолтой эд зүйлс (гар утас, зураг гэх мэт) байвал нэг л мэдэхэд нүд чинь ажлаа хийхээ болиод "араар тавьж" байж мэднэ шүү. Тийм учраас яг ном унших үедээ ширээн дээрээ байгаа зүйлүүдийг бүгдийг нь юмуу ядаж харц булааж мэдэх гол обьектуудыг нүдэнд харагдахааргүй газар далд хийх хэрэгтэй.

Лекц бичилтийг сайжруулах 10 зөвлөгөө

2008-04-18T16:10:00.000+08:00

Ер нь лекцийг заавал оюутан бүр тэмдэглэж авах шаардлагатай гэж үү? Зарим нь бичиж аваад, бусад нь сүүлд нь канондоод авчихад болох юм биш үү? Ойлгохгүй зүйл гарвал мэргэжлийн сурах бичгээс уншаад л учрыг нь олчихно шүү дээ.

Лекцэнд суусан хүн хүн бүр заавал тэмдэглэл бичиж авах хэрэгтэй гэж сэтгэл судлаачид зөвлөж байна. Хүний тархи зэрэг болж буй хоёр үйлдлийг хооронд нь холбоотойгоор тогтоож авдаг учраас сүүлд нь нэгийг нь эргээд давтаж байхад нөгөө нь аяндаа санаанд орж ирдэг. Үүнийг ассоциаци гэж нэрлэдэг. Бид лекц тэмдэглэж байх үедээ багшийн яриаг сонсох, тэмдэглэл бичих гэсэн хоёр үйлдлийг хослуулан хийдэг. Энэ хоёр үйлдэл уураг холбоотой чигээрээ уураг тархинд хадгалагдан үлддэг. Сүүлд нь лекцээ эргээд уншиж байхад багшийн ярьж хэлж, тайлбарлаж байсан бүхэн аяндаа санаанд орж ирнэ. Үүнд л лекцийг тэмдэглэж авахын хамгийн гол ач холбогдол оршиж байгаа юм. Харин тэмдэглэл бичиж аваагүй хүн бол лекцээ дорхноо мартана. Хүний бичсэн лекцийг хэд дахин уншсаны эцэст нэг юм ойлгох нь ч ойлгох л байх, харин багшийн хэлж тайлбарлаж байсан зүйлүүдийг эргэж санаж чадахгүй.

Лекц тэмдэглэж авах нь зайлшгүй хэрэгцээтэй гэдэг нь тодорхой болов. Тэгвэл тэмдэглэлээ яаж хамгийн ойлгомжтой хэлбэрээр хийх вэ?
Дараахь арван зөвлөгөөний дагуу лекцийн тэмдэглэл бичих чадвараа нэмэгдүүлээрэй!

1. Бичгийн цаасан дээр бич
Оюутан хүний хувьд ер нь үдээстэй дэвтэр дээр бичих нь тохиромжгүй. Харин А4 хэмжээтэй бичгийн цаасан дээр бичээд А4 хэмжээнд тохирсон хавтсанд цуглуулаад байх хэрэгтэй. Ойролцоо сэдэвтэй 2-3 хичээлийн лекцийг нэг хавтсанд хийж болно. Эсвэл хичээл тус бүрд хавтас гаргасан ч болно. Сүүлд нь хуудаснуудынхаа завсар зураг, хайчилбар, ном сонингоос болон (лекцэнд сууж чадаагүй үедээ) бусдын тэмдэглэлээс канондсон материал нэмж хийхэд амар. Канондоход ч бас А4 бичгийн цаас ашиглагддаг болохоор дэвтэр дээр бичдэг оюутнууд канондсон материалыг нугалаад дэвтэр завсраа хийдэг, аяндаа нөгөөдөх нь гээгддэг шүү дээ. Тэгвэл хавтсанд хийхэд нугалах шаардлагагүй, хаяж гээх аюул ч багатай. Ихэнхи дэвтрүүд хэт жижиг хуудастай нэг сэдвийг хэд хэдэн хуудсан дээр тарааж бичих болдог. Энэ нь тэмдэглэл бичихэд ч, сүүлд нь уншихад ч тохиромжгүй. Тэгвэл бичгийн цаасан дээр харьцангуй их материалыг багтааж болно.

2. Хуудасны зөвхөн нэг талд бич
Нөгөө талд нь сүүлд нь номноос тухайн сэдвээр уншсан зүйлүүд, мөн тухайн тухайн сэдэвтэй холбоотой гэрийн даалгавар, бие дааж хийсэн дасгал, бодлогууд гэх мэтийн нэмэлт материалуудыг бичиж болно.

3. Бичих талбараа хуваарил
Хуудсаа ямар ч зай завсаргүй болтол нь бичих хэрэггүй. Хүн арвич хямгач байж болно, гэхдээ ширхэг нь арван төгрөгийн үнэтэй бичгийн цаасыг хямгадаж, талбайг нь бүрэн дүүрэн ашиглах гэснээс болж лекцээ сүүлд нь уншиж ойлгох аргагүй болтол нь шахаад биччихвэл мөнгө хэмнэсний хэрэг гарахгүй. Бичих талбараа дараахь байдлаар хуваарилах хэрэгтэй.

Зураг 1: Лекцийн тэмдэглэл бичих хуудсыг хуваарилж бэлтгэх загвар

“Гарчиг” хэсэгт он сар өдөр, хичээлийн нэр, сэдвийн гарчиг, лекцийн дугаар, багшийн нэрийг бичнэ. “Сануулга” хэсэгт тухайн лекцээс сайн ойлгоогүй зүйлс, дэлгэрүүлж унших номын нэр, тогтооход хэцүү нэр томъёо, гадаад хэллэгүүд гэх мэт, сүүлд нь зайлшгүй сөхөж харах зүйлсээ тэмдэглэнэ. “Нэмэлт мэдээлэл” хэсэгт лекцийн явцад багшийн хийсэн нэмэлт тайлбар, нэр томъёонуудын гадаад хэл дээрхи орчуулга, багшаас оюутнуудад болон оюутнуудаас багшид тавьсан асуулт, хариултууд, тухайн сэдэвтэй холбогдолтойгоор өөрийнх санаад бууж ирсэн жишээнүүдийг тэмдэглэх, эсвэл сүүлд нь уншихад дөхөм болохуйц тайлбаруудыг өөрийнхөө үгээр бичих, зураглал, схем хийх зэргээр ашиглаж болно. Энэ хэсэг 5 см орчим зузаантай байх нь тохиромжтой. “Лекц бичих талбар” бол багшийн яриаг сонсох явцдаа тэмдэглэл бичих үндсэн талбар юм.

4. Багшийн ярианаас түүж бичиж ав
Багшийн яриаг бүгдийг тэмдэглэж авах шаардлагагүй. Ингэж зогсоо зайгүй бичээд байхаар сүүлдээ багш юу яриад байгааг ч ойлгохгүй, зөвхөн бичгийн машины үүрэгтэй робот болж хувирна. Нэгдүгээр курстээ л ийм муу зуршилтай болчихвол цаашид үүнийгээ залруулж авахад хэцүү. Тиймээс багшийн яриан дундаас өөрийнхөө мэддэг зүйлс, сул үг, бичиж авах онцын шаардлагагүй жишээ, тайлбар зэргийг орхиж, үнэхээр хэрэгтэйг нь түүж авч байвал зохино. Үүний тулд хамгийн гол нь анхааралтай сонсож сурах хэрэгтэй.

5. Хичээлтэй холбоотой санаад орж ирсэн зүйлүүдээ тэр дор нь бичиж үлдээ
Жишээ нь өөрөө мал маллаж өссөн оюутнууд мал аж ахуйн тухай лекц сонсож байхдаа багшийн яриа аавынх нь зааж өгч байснаас зөрөх юм бол тэр дор нь “нэмэлт мэдээлэл” хэсэгт тэмдэглэж аваад, боломж гармагц асууж лавлах хэрэгтэй.

6. Шинээр сонсож буй зүйлүүдээ урьд нь мэддэг зүйлүүдтэй холбохыг хичээ
Жишээ нь 3-р курстээ марктетингийн хичээл дээр бүтээгдэхүүний үнийн бодлогын талаар үзэж байхдаа 2-р курст “Эдийн засгийн онол” хичээлд үнийн тухай үзэж байсантайгаа харьцуулах гэх мэт. Тоймтой жишээ баримт, эсвэл асуулт санаад орж ирвэл тэр дор нь тэмдэглэж ав.

7. Товчлол хий
Товчилж бичиж болох үг бүрд товчлол хийж болно. Харин нэр томъёо, гадаад үг, мэргэжлийн хэллэгүүдийг бүтнээр нь бичих нь зүйтэй.

8. Өнгө, стил хэрэглэх
Зарим оюутнууд зөвхөн нэг өнгийн үзэг буюу тосон балаар лекцээ бичдэг. Мөн зарим нь дан текст урсгаад л бичээд байдаг. Ингэж дан өнгөөр, цул хэлбэрээр бичигдсэн ямар ч бичвэрийг уншихад төвөгтэй байдаг. Учир нь энэ үед хүний тархины зөвхөн зүүн талын хэсэг ажиллагаанд орно. Харин тэмдэглэлдээ өвөрмөц дүрслэл, схем оруулж, текстээ баяжуулах, улаан харандаа болон тод өнгийн тодруулагч хэрэглэж, чухал буюу ойлгоход төвөгтэй зарим үг, өгүүлбэр, нэр томъёоны доогуур нь зурж тодруулах, эсвэл хуудасны захад тэмдэглэгээ хийх (хүснэгт 1) гэх мэт аргуудыг хэрэглэвэл тархины баруун хэсэг ч бас ажиллаж эхэлнэ. Учир нь баруун хэсэг нь өнгө ялгах, геометрийн дүрслэлийн учрыг олох гэх мэт үйлдлүүдийг хийдэг. Ингэж тархины хоёр талыг жигд ажиллуулснаар хүн аливаа зүйлийг түргэн хугацаанд бүрэн гүйцэд ойлгож чадна.

Хүснэгт 1: Тэмдэглэгээ хийх жишээ

9. Эмх цэгцтэй бичих
Сонсож буй сэдвээ дотор нь жижиг хэсгүүдэд хувааж, эдгээр хэсгүүдээ дугаарлах, шаардлагатай бол зарим хэсгүүдийг дотор нь дахин ангилах зэргээр тодорхой бүтэц, эмх цэгц үүсгэх хэрэгтэй. Ингэвэл эргээд уншихад маш ойлгомжтой болно. Мөн текст доторхи тодорхойлолт, жишээ, баримт, таамаглалууд гэх мэт элементүүдийг бусад хэсгүүдээс ялгаж тодотгох стил гаргаж, үүнийгээ тууштай мөрдвөл зохино.

10. Эх сурвалжуудыг тэмдэглэж ав
Тухайн сэдвийн талаар дэлгэрүүлж уншиж болох ном, сонин, вэб хуудас гэх мэт эх сурвалжуудыг сайн тэмдэглэж ав. Сүүлд нь шалгалтанд бэлдэх, илтгэл, реферат, курсын ажил, дипломын ажил бичихэд хэрэг болно. Эх сурвалжийн тэмдэглэгээг хуудасны аль нэг хэсэгт тогтмол бичиж хэвш.